ISSN ۲۲۲۸-۷۳۷X

شماره صد و شصت و چهار    

شنبه 31 تیر 1391 1 رمضان 1433 21 جولای 2012  

 

 

 

کد شاپا به شماره  ISSN ‎۲‎۲‎۲‎۸‎-‎۷‎۳‎۷‎X   نماینده مشخصات کامل این پیایند و نماد جایگاه این نشریه در عرصه نشر جهانی و معرف بازشناسی هویت و رویکرد ماست.

  فهرست                 

 

 

آنچه در این شماره می خوانید :

 

 

 

مصحف هدایت

مدیریت علوی

جمله مديريتی 

حدیث مديريتی

طنز مديريتی

حکايت مديريتی

تکنیک های موفقیت

نکات مدیریتی

مقاله مدیریتی

 ●کلید هدایت

 ●دانستنیها

مباحث فرهنگی

تست خودشناسی

عبادت و بندگی

لينک های هفته

 

 

  مصحف هدایت             

در هر شماره از مجله، يک صفحه از قرآن کريم به همراه ترجمه و تفسير آن قرار می گيرد. التماس دعا.

« براى شنيدن آيه مورد نظر بر روى شماره آيه كليك كنيد و برای مشاهده تفسير الميزان و نمونه بر روی آيه کليک کنيد »

سوره: سورة الأنعام آيات: 165 محل نزول: مکه

 

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُّسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ 60 وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُم حَفَظَةً حَتَّىَ إِذَا جَاء أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لاَ يُفَرِّطُونَ 61 ثُمَّ رُدُّواْ إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ أَلاَ لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ 62 قُلْ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَّئِنْ أَنجَانَا مِنْ هَـذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ 63 قُلِ اللّهُ يُنَجِّيكُم مِّنْهَا وَمِن كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ 64 قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِكُمْ أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُم بَأْسَ بَعْضٍ انظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ 65 وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُل لَّسْتُ عَلَيْكُم بِوَكِيلٍ 66 لِّكُلِّ نَبَإٍ مُّسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ 67 وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلاَ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ 68
ترجمه فارسی مکارم

 

او كسى است كه (روح) شما را در شب (به هنگام خواب) مى ‏گيرد; و از آنچه در روز كرده ‏ايد، با خبر است; سپس در روز شما را (از خواب) برمى‏ انگيزد; و (اين وضع همچنان ادامه مى ‏يابد) تا سرآمد معينى فرا رسد; سپس بازگشت شما به سوى اوست; و سپس شما را از آنچه عمل مى ‏كرديد، با خبر مى ‏سازد «60» او بر بندگان خود تسلط كامل دارد; و مراقبانى بر شما مى ‏گمارد; تا زمانى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد; (در اين موقع،) فرستادگان ما جان او را مى ‏گيرند; و آنها (در نگاهدارى حساب عمر و اعمال بندگان،) كوتاهى نمى ‏كنند «61» سپس (تمام بندگان) به سوى خدا، كه مولاى حقيقى آنهاست، بازمى‏ گردند بدانيد كه حكم و داورى، مخصوص اوست; و او، سريعترين حسابگران است! «62» بگو: «چه كسى شما را از تاريكی هاى خشكى و دريا رهايى مى ‏بخشد؟ در حالى كه او را با حالت تضرع (و آشكارا) و در پنهانى مى‏ خوانيد; (و مى ‏گوييد:) اگر از اين (خطرات و ظلمت ها) ما را رهايى مى ‏بخشد، از شكرگزاران خواهيم بود» «63» بگو: «خداوند شما را از اين ها، و از هر مشكل و ناراحتى، نجات مى ‏دهد; باز هم شما براى او شريک قرار مى ‏دهيد! (و راه كفر مى ‏پوييد)» «64» بگو: «او قادر است كه از بالا يا از زير پاى شما، عذابى بر شما بفرستد; يا بصورت دسته ‏هاى پراكنده شما را با هم بياميزد; و طعم جنگ (و اختلاف) را به هر يک از شما بوسيله ديگرى بچشاند» ببين چگونه آيات گوناگون را (براى آنها) بازگو مى ‏كنيم! شايد بفهمند (و بازگردند)! «65» قوم و جمعيت تو، آن (آيات الهى) را تكذيب و انكار كردند، در حالى كه حق است! (به آنها) بگو: «من مسؤول (ايمان‏ آوردن) شما نيستم! (وظيفه من، تنها ابلاغ رسالت است، نه اجبار شما بر ايمان)» «66» هر خيرى (كه خداوند به شما داده،) سرانجام قرارگاهى دارد، (و در موعد خود انجام می گيرد) و بزودى خواهيد دانست! «67» هرگاه كسانى را ديدى كه آيات ما را استهزا مى ‏كنند، از آنها روى بگردان تا به سخن ديگرى بپردازند! و اگر شيطان از ياد تو ببرد، هرگز پس از يادآمدن با اين جمعيت ستمگر منشين! «68»

آیات امروز را می توانید از طریق این لینک هم مطالعه کنید

 

توضیح: هر روز می خواهیم یک صفحه از قرآن را با هم بخوانیم (به همراه معنی آن).

روزی چند دقیقه وقت می گذاریم، بعد از مدتی می بینیم کل قرآن را ختم کرده ایم؛ به همین راحتی.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: « قرآن پیمان خداست بر خلق او و برای شخص مسلمان شایسته است که بر عهد خود نگاه کند و هر روز 50 آیه بخواند
 
بیائیم فعلا حداقل با یک صفحه در روز شروع کنیم!
 
یاعلی مدد ... التماس دعا

 

 

  مدیریت علوی             

وظایف و مسؤولیت های حاکم در نگاه علی(ع)

« بخش چهارم»

محمدعلی رستمیان

 

وظایف اجتماعی حاکم
اصلی ترین وظیفه حاکم اداره امور حکومتی است. وظایف او را در سه حوزه می توان خلاصه کرد. قسمتی از کارهایی که حاکم باید انجام دهد، مربوط به مردم است و افراد جامعه را شامل می شود. قسمت دیگر، امور کارگزاران است که برای اداره جامعه نصب می شوند. آخرین قسمت مربوط به کل جامعه است؛ یعنی کارهایی که باید در مورد جامعه، به عنوان یک کل انجام شود.

1- حاکم و مردم
مردم به عنوان مهمترین ارکان جامعه و حکومت، حقوقی بر حاکم دارند که او موظف به ادای آنهاست. این حقوق را می توان در عناوین ذیل دسته بندی نمود:
 

الف) عدل
حضرت برپایی عدالت در جامعه را یکی از اموری می داند که با آن چشم حاکم روشن می شود:
«و اِنَّ اَفضل قرة عین الولاة اسْتقامة العدل فی البلاد[34]».
امام علی، مراعات عدالت در میان مردم را در سه محور مورد توجه قرار می دهد:

 امور شخصی، اقتصادی و اجتماعی.
 

امور شخصی
اولین امر مورد توجه حضرت در زمینه عدالت، مراعات مساوات میان مردم در امور شخصی و برخوردهای فردی حاکم است. حضرت به کارگزاران توصیه می کند در نگاه کردن و تحیت و سلام و حتی در اشارات، به صورت یکسان با مردم رفتار کنند. امام این عدالت را زمینه برطرف شدن ظلم در ابعاد دیگر می داند و متذکر می شود اگر در این زمینه یکسان برخورد نکنند، زورمداران، به تبعیض طمع می کنند و ضعیفان از عدالت مأیوس می شوند:
«و آسِ بینهم فی اللحظة و النظرة و الاشارة و التحیة حتی لا یطمع العظماء فی حیفک و لا ییأس الضعفاء من عدلک[35]؛
با همگان یکسان رفتار کن، گاهی که گوشه چشم به آنان افکنی یا خیره نگاهشان کنی، یا یکی را به اشارت خوانی یا به یکی تحیتی رسانی، تا بزرگان در تو طمع ستم [بر ناتوان نبندند و ناتوانان از عدالتت مأیوس نگردند».
 

امور اجتماعی
در جامعه اسلامی، مسلمانان از حقوق یکسان برخوردارند و نزدیکی و دوری به حاکم و سابقه در اسلام را امتیازات دیگر نمی تواند حقی خاص برای گروهی ایجاد کند، تا آنها از امتیازات ویژه اجتماعی برخوردار شوند. با این امر حضرت از ابتدای حکومت مواجه بود و زمینه های تبعیض در حکومتهای قبل فراهم شده بود و بسیاری از مردم حتی بزرگان صحابه انتظار حقوقی ویژه داشتند و چون این امتیازات توسط امام برای آنها در نظر گرفته نمی شد، ناراضی بودند و عده ای او را ترک کرده و به معاویه ملحق شدند، ولی حضرت همواره بر عدالت در حقوق اجتماعی تأکید داشت.[36]
یکسان بودن مردم در حقوق اجتماعی به این معنا نیست که هر کس با هر گونه رفتاری که در جامعه داشته باشد چه نیک و چه بد با او یکسان برخورد شود، بلکه مقصود این است که مردم در وضع مساوی، از حقوق یکسانی برخوردار هستند. حضرت به کارگزاران توصیه می کند با نیکوکار و بدکار یکسان برخورد نکنند:
«و لا یکوننَّ المحسن و المسی ء عندک بمنزلة سواءٍ فاِنَّ فی ذلک تزهیداً لاَهل الأحسان فی الاِحسان و تدریباً لاِهل الاِساء ة و اَلزم کلاً منهم ما اَلزم نفسه[37]؛
مباد نکوکار و بدکردار در دیده ات برابر آید، که آن رغبت نکوکار را در نیکی کم کند، و بدکردار را به بدی وا دارد، و در باره هر یک، آن را عهده دار باش که او بر عهده گرفت».
برخورد یکسان با این دو دسته، نیکوکاران را به نیکی بی رغبت و بدکاران را به زشتکاری تشویق می کند. باید به هر دسته همان طور که رفتار کرده است، پاداش داد. باید بین افرادی که در نیکوکاری، تلاش و کوشش بیشتر می کنند و کسانی که کمتر تلاش می کنند، تفاوت باشد و زحمت هر کس به هر اندازه که باشد، مورد توجه قرار گیرد. باید به کار و تلاش هر کس توجه شود، نه به عنوان و مقام او و اگر شخص غیر معروفی کار بزرگی انجام داد، همان قدر مورد تشویق قرار گیرد که شخص بزرگ تحسین می شد:
«ثم اعْرف لکل امْری ءٍ منهم ما اَبلی و لا تَضُمِّنَّ بلاء امْری ءٍ اِلی غیره و لا تقصّرنّ به دون غایة بلائه و لا یدعونک شرف امری ءٍ اِلی اَن تعظم من بلائه ما کان صغیراً و لا ضعةُ امْری ءٍ اِلی اَن تستصغر مِنْ بلائه ما کان عظیماً[38]؛
مقدار رنج هر یک را در نظر دار و رنج یکی را به حساب دیگری مگذار و در پاداش او به اندازه رنجی که دیده و زحمتی که کشیده، تقصیر میار، و مبادا بزرگی کسی موجب شود رنج اندک او را بزرگ شماری و فرودی رتبه مردی سبب شود کوشش سترگ وی را خوار به حساب آری».

امور اقتصادی
 
یکی از محورهای مهم عدالت ورزی حاکم، امور اقتصادی است. تبعیض و ظلم در این زمینه، تبعیض در سایر حقوق اجتماعی را فراهم می آورد. حضرت عدالت در این زمینه را بیشتر مورد تأکید قرار داده و راهکارهای مهمی برای اجرای عدالت به حاکمان و کارگزاران توصیه کرده است، از جمله:
 نظارت بر تجار و صاحبان صنایع
 یکی از اموری که حضرت به مالک اشتر توصیه می کند، این است که حاکم وظیفه دارد به کسانی که اسباب رفاه و آسایش اقتصادی افراد جامعه را فراهم می کنند (تاجران و صاحبان صنایع) توجه ویژه داشته باشد و به امور آنها رسیدگی و مشکلات آنها را برطرف کند، لیکن بداند با وجود این که این طبقه صلح دوست و مسالمت جویند و اهل شورش و جنگ نیستند، باید تحت نظر باشند و حاکم از کار این طبقه که در گوشه و کنار مملکت زندگی می کنند، باخبر باشد، زیرا عده ای از آنها دارای خصلتهایی ناپسند، مثل بخل و تنگ نظری هستند. این امر تهدیدی برای سلامت جامعه محسوب می شود و عدالت اقتصادی را به خطر می اندازد و سبب احتکار و انحصار امور اقتصادی در دست گروهی خاص می شود:
 «ثمّ اسْتوص بالتجار و ذوی الصناعات و اَوصِ بهم خیراً ... و تفقد امورهم بحضرتک و فی حواشی بلادک و اعْلم مع ذلک اَنَّ فی کثیرٍ منهم ضیقاً فاحشاً و شُحّاً قبیحاً و احْتکاراً للمنافع و تحکماً فی البیاعات و ذلک باب مضرّةٍ للعامة[39]؛
 نیکی به بازرگانان و صنعتگران را بر خود بپذیر و سفارش کردن به نیکویی در باره آنان را به عهده گیر، ... به کار آنان بنگر، چه در آنجا باشند که به سر می بری و یا در شهرهای دیگر. با این همه بدان که میان بازرگانان بسیار کسانند که معاملتی بردارند، بخیلند و در پی احتکارند. سود خود را می کوشند و کالا را به هر بها که خواهند می فروشند و این سودجویی و گرانفروشی زیانی است برای همگان».

 

ترجیح دادن منافع عمومی
از سخن قبلی روشن می شود حضرت در امور اقتصادی، وظیفه حکومت را مراعات حال توده می داند، نه گروههای خاصی و هر جا ضرری متوجه عموم مردم گردد، بر حاکم لازم است با برقراری مقررات و حتی مجازات، حقوق عامه رعایت شود. به مالک اشتر می فرماید همواره کاری را در پیش گیرد که رضایت توده مردم را فراهم کند، هر چند موجب ناخشنودی خواص گردد. امام با ضمیمه کردن رضایت توده به عدالت، این نکته را بیان نموده است که اگر کاری به سود توده باشد، به عدالت نزدیکتر است، تا کاری که تنها منافع عده خاصی را در بر داشته باشد:
«ولیکن اَحبُّ الامور الیک اَوسطها فی الحق و اَعمّها فی العدل و اَجمعها لرضی الرعیة فاِنّ سُخْط العامّة یُجْحف بِرَضی الخاصة و اِنَّ سخط الخاصة یغتفر مع رضی العامّة[40]؛
باید از کارها، آن را بیشتر دوست بداری که نه از حق بگذرد و نه فرو ماند و عدالت را فراگیرتر بُود و رعیت را دلپذیرتر، که ناخشنودی همگان، خشنودی نزدیکان را بی اثر گرداند و خشم نزدیکان، خشنودی همگان را زیانی نرساند».
و در جای دیگر از حاکم می خواهد خاصان خویش را که با مردم در امور مختلف، از جمله امور اقتصادی، به انصاف عمل نمی کنند و خودخواه و دست درازند و در امور اقتصادی جامعه نفوذ و آن را به نفع خویش تملک می کنند، از دخالت در امور اقتصادی منع کند و ریشه ستم آنها را با از بین بردن اسباب آن قطع نماید:
«ثم ان للوالی خاصّةً و بِطانةً فیهم استئثار و تطاول و قلّة انصاف فی معاملة فاحسم مادّة اولئک بقطع اسباب تلک الاَحوال[41]؛
والی را نزدیکان و خویشاوندانی است که خوی برتری جستن دارند و گردن فرازی کردن و در معاملت، انصاف را کمتر به کار بستن، ریشه ستم اینان را با بریدن اسباب آن برآر».

ادامه دارد...

منبع : فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 18

 

  جمله مديريتی              

مدیریت

 

مدیریت نوعی هنر است

و هنر یعنی خلاقیت

و خلاقیت اساس پیشرفت است.

« دیوید فرمانتل »

 

  حدیث مديريتی             

 

روزه و مساوات

 

امام صادق عليه السلام فرمودند:

انما فرض الله الصيام ليستوى به الغنى و الفقير؛

خداوند روزه را واجب كرده تا بدين وسيله دارا و ندار (غنى و فقير) مساوى گردند.

« من لا يحضره الفقيه، ج 2 ص 43، ح1» 

 

  طنز مديريتی              

نطق یک ساعته

 

مدیر کل یک شرکت بزرگ باید برای سخنرانی در یک گردهمایی مهم آماده می شد. بنابراین، از یکی از دستیاران خود خواست یک متن سخنرانی 20 دقیقه ای برایش بنویسد.

پس از چند روز، مدیر کل، با عصبانیت وارد دفتر خود شد و دستیار را احضار کرد.

- " من کی به شما گفتم که برایم نطق یک ساعته بنویسید ؟ آقای عزیز! قبل از اینکه سخنرانی بنده تمام شود، بیش از نیمی از شرکت کنندگان جلسه را ترک کرده بودند "

دستیار که متعجب شده بود گفت:

- " قربان متنی که بنده نوشته بودم برای سخنرانی 20 دقیقه ای بود، ولی طبق دستور شما، 2 نسخه کپی از آن را هم ضمیمه کرده بودم ".

 

 

  حکايت مديريتی            

اصل و فرع

 

مردی با دوچرخه به خط مرزی می رسد. او دو کیسه بزرگ همراه خود دارد. مامور مرزی می پرسد:

- " در کیسه ها چه داری؟ "

او می گوید:

- " شن  "

مامور او را از دوچرخه پیاده می کند و چون به او مشکوک بود، یک شبانه روز او را بازداشت می کند، ولی پس از بررسی فراوان، واقعاً جز شن چیز دیگری نمی یابد؛ بنابراین به او اجازه عبور می دهد.

هفته بعد دوباره سر و کله همان شخص پیدا می شود و مشکوک بودن و بقیه ماجرا...

این موضوع به مدت سه سال هر هفته یک بار تکرار می شود و پس از آن مرد دیگر در مرز دیده نمی شود.

یک روز آن مامور در شهر او را می بیند و پس از سلام و احوال پرسی، به او می گوید:

- " من هنوز هم به تو مشکوکم و می دانم که در کار قاچاق بودی، راستش را بگو چه چیزی را از مرز رد می کردی؟ "

 قاچاقچی می گوید:

- " دوچرخه "!  

 

نتیجه گیری :

بعضی وقت ها موضوعات فرعی ما را به کلی از موضوعات اصلی غافل می کند.

مدیران در برنامه ریزی ها و بررسی هایی که انجام می دهند، باید مراقب باشند که نکات اصلی و فرعی با یکدیگر جابه جا نشود. داستانی که ملاحظه نمودید می تواند نمونه ای از این دست باشد.

 

  تکنیک های موفقیت         

سه عامل موفقیت

 

 

موفقیت در سه چیز است:

مستندسازی، مستندسازی، مستندسازی!

 

آنچه به ذهنمان می آید بنویسیم،

آنچه از نتیجه فکر کردن به ایده اولیه به ذهنمان خطور می کند، بنویسیم؛

هر آنچه که از ایده های اولیه به کار می بندیم بنویسیم؛

هر آنچه از مرور خطاها و به کار بستن ایده ها به دست می آوریم بنویسیم.

 

حالا که خطاها را اصلاح کردیم، کتابی در دست داریم که موفقیت را به همه می بخشد و دیگران تجربه های ما را بدون خطا انجام می دهند.

 

منبع : مرجع مقالات مدیریت

 

  نکات مدیریتی             

14 اشتباه فاحش مدیران ارشد

نوشته : رابرت دانهام

 ترجمه : آزاده زمانی


« رابرت دانهام » مدیر پیشین سیستم های كامپیوتری « موتورولا » و بنیانگزار برنامهٔ سراسری پرورش مدیران اجرایی، ۱۴ اشتباه فاحش مدیران ارشد را بدون توجه به صنعت چنین توصیف می كند:


۱) گوش ندادن:
به سخنان كاركنان خود توجه نمی كنید بلكه فقط با آنها صحبت می كنید. نتیجه این شیوه فقدان تعهد, وفاداری و احساس تعلق و نیز افزایش انزجار و دلسردی كاركنان است.


۲) افراط در تعهد:
اگر نتوانید كاركنانی پرورش دهید كه در مواقع لازم بتوانند پاسخ منفی دهند, به جای یك استراتژی موفقیت آمیز، با كار بیش از حد, دستاورد اندك, نارضایتی مشتری و «قهرمانانی مرده» دست به گریبان خواهید بود.


۳) دل خوش كردن به آمار و ارقام:
آمار و ارقام تنها نتیجه فرعی تصمیمات شما هستند. انجام اقداماتی به منظور تغییر اعداد, بدون توجه به عوامل پدید آورنده این اعداد (از جمله پیشنهادهای ارزشمند, اجرای عالی, رضایت مشتری و انگیزه و اشتیاق كاركنان), ونیز بدون توجه به مدیریت این عوامل, در نهایت به نتایجی مخرب می انجامد.


۴) پذیرش تعهدهای مبهم و نامشخص یا پرهیز از تعهد:
توافق های مبهم و نامعین و فقدان استانداردی روشن برای ایجاد و پذیرش تعهد و مدیریت آن، به اتلاف نیرو و كناره گیری كاركنان می انجامد. همچنان كه پرهیز از پذیرش تعهد و مسئولیتی روشن نیز همین نتایج را در پی خواهد داشت.

 
۵) توجه به مشتری در اولویت آخر:
انجام وظیفه بدون توجه به واكنش مشتری به آنچه انجام شده و چگونگی انجام آن, رضایت مشتری را سلب می نماید.


۶) ترس و بی میلی نسبت به ارزیابی عملكرد:
گفتگوی صادقانه و مستقیم، یك مهارت ارزشمند است كه انجام آن مستلزم مقداری جرأت و شهامت است. مدیران ارشد باید یاد بگیرند كه زمینه های ارایه بازخورد مستقیم و به موقع عملكرد را فراهم نمایند.


۷) تیم سازی, فقط به شكل صوری:
تیم ها تنها گروه هایی از افراد نیستند كه با هم كار می كنند, مهارت های ایجاد تیم های واقعی با عملكردی مطمئن و اثر بخشی, باید آموخته شوند و واقعیت این است كه, كمتر كسی از این مهارت ها برخوردار است.
ایجاد تعهد, توانایی شنیدن, مدیریت, روحیه مبارزه و غلبه بر كاستی ها , مدیریت رضایت مشتری, برنامه ریزی اثر بخش, استانداردهای مشترك واضح و روشن, اصول اخلاقی معین, حضور و موجودیت و منفعل نبودن.

 
۸) خالی بودن چنته مدیریت:
مدیریت اثر بخش مستلزم دامنه ای از مهارتهاست و اغلب مدیران همه مهارتها و توانائیهای لازم را ندارند. كلیدی ترین این توانایی ها عبارتند از تیم سازی, توانایی ایجاد تعهد، توانایی شنیدن، مدیریت روحیه، مبارزه و غلبه بر کاستی ها، مدیریت رضایت مشتری، برنامه ریزی اثربخش، استانداردهی مشترک واضح و روشن، اصول اخلاقی معین، حضور و موجودیت و منفعل نبودن.


۹) دستور دادن به جای درخواست كردن و ایجاد تعهد:
احساس تعلق و تعالی در افرادی كه صرفاً فرمان پذیرند دیده نمی شود و معمولاً دستور دادن به امتناعی همراه با آزردگی می انجامد. در واقع آنچه كه در پی آن هستیم, احساس تعلق به سازمان, غرور و دلبستگی است و اینها وقتی ایجاد می شود كه فرد نسبت به آنچه انجام می دهد, متعهد باشد.


۱۰) ناتوانی در ایجاد اعتماد یا غلبه بر عدم اعتماد:
» اعتماد احساسی مبهم برخواسته از سوابق قبلی نیست. ایجاد اعتماد, بازسازی و حفظ اعتماد موجود مهارتهای ارزشمندی هستند كه كمتر در رفتار مدیران مشاهده می گردند و باید آموخته شوند.


۱۱) نداشتن طرح كاری روشن:
یک هدف كمی یا بیانیه چشم انداز, تنها بخش هایی از یك طرح كاری هستند. طرح كاری مستلزم یك استراتژی روشن, نقش ها و مسئولیت های روشن, ارزش و اهمیت كافی برای مشتریان و تیمی آماده و توانمند برای اجرا است.

 
۱۲) چون من گفتم:
شدت عمل تنها به دستور دادن منتهی می شود نه جلب احترام و تعهد دیگران. شدت عمل قدرت و نشاط سازمان را نابود می كند و كاركنان را ضعیف و شكست خورده رها می سازد.


۱۳) متعهد نبودن به یادگیری:
ما باید یاد بگیریم كه از اشتباهاتمان، موفقیت هایمان و تجاربمان بیاموزیم. ما باید یاد بگیریم كه چگونه از دیگران بیاموزیم؛ به ویژه از آنها كه ریسك كرده اند و موفقیت و شكست را تجربه نموده اند.


۱۴) بدبینی و عیب جویی نسبت به مدیریت:
افراد دارای حرفه مدیریت, مدیران و به طور كلی فرهنگ موجود, اغلب به شیوه ای عیب جویانه و به نحوی استهزا آمیز به مدیریت می نگرند.
برای تعیین استاندارد مهارت های مدیریتی و برنامه های اثر بخش تعهد لازم است. رابرت دانهام با بیش از بیست سال تجربه به عنوان مدیر اجرایی و پرورش دهنده مدیران اجرایی در این مسیر بر تعیین دقیق زیربناها و مهارتهای عملی, تعهد, اعتماد, ارزش و رضایت, به عنوان پایه های مدیریت موثر و رهبری شركت تاكید می كند.
آیا بزرگترین اشتباهات مدیران ارشد درسازمان و صنعت شما نیز همین اشتباهات است؟ اگر دانش و تجربه رابرت دانهام به وی اجازه داده است كه درباره اشتباهات مدیران كشورش اظهار نظر نماید، شما هم می توانید با تكیه بر دانش و تجربه خویش اشتباهات فاحش مدیران را در سطوح مختلف برشمارید.

 

منبع: مجله مدیریت دانش سازمانی

 

  مقاله مدیریتی             

تلفيق مديريت بحران در راهبردهای سازمان

مولف/مترجم: حميدرضا رضوانی

 

 

چکیده:

این مقاله به چگونگی توسعه موازی مدیریت بحران و مدیریت راهبردی (استراتژیک) می‌پردازد. شباهتهای زیادی بین این دو حوزه وجود دارد که نشان دهندة ارتباط نزدیک بین آنهاست. تفاوتهای استخراج شده از منابع مختلف نیز فرصتهایی برای برقراری ارتباط بین این دو حوزه ارائه می‌کند. همچنین بررسی می‌شود که چگونه قابلیتهای تدافعی - پیشگیرانه مدیریت بحران در گرایش تهاجمی مدیریت راهبردی برای یافتن جایگاه در بازار، تلفیق می‌شود و یک رویکرد جامع برای مدیریت راهبردی سازمانها ارائه می‌شود. در ابتدا مروری بر فرایند سنتی مدیریت راهبردی انجام می‌شود. سپس کمبودهای موجود در این رویکرد مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. شباهتها و تفاوتهای بین رویکردهای مدیریت راهبردی و مدیریت بحران بررسی و فرایند مدیریت بحران در جهت ارائه یک مبنا برای ترکیب این دو رویکرد ارائه می‌شود. مقاله در قسمت نتیجه‌گیری الگوی جدیدی از تلفیق این دو رویکرد ارائه می‌کند که در آن از محدودیتهای مدیریت استراتژیک دور می‌شود و فعالیتهای مدیریت بحران را در داخل فرایند مدیریت راهبردی قرار می‌دهد.

مقدمه
مدیریت بحران و مدیریت استراتژیک در دهه‌های گذشته به صورت موازی و جدا از هم گسترش یافتند. اخیراً چندین محقق تلاش کردند تا جنبه‌های مشترک این دو رشته را بررسی و بین آنها یک ارتباط قطعی شناسایی کنند. به هر جهت، شناسایی ماهیت دقیق این ارتباط در ابتدای راه خود قرار دارد و با عمومیتی که الگوی فرایند مدیریت استراتژیک یافت بسیاری از محققان و طرفداران مدیریت استراتژیک به این ارتباط اعتقاد پیدا نکرده‌ا‌ند. هدف مقاله این است که نشان دهد چگونه تلفیق دیدگاه مدیریت بحران در فرایند مدیریت استراتژیک می‌تواند به سازمان یک قابلیت تدافعی برای پیشگیری و مقابله با بحران و نیز یادگیری از اثرات بحران بعد از وقوع آن، ببخشد. این قابلیت در فرایند مدیریت استراتژیک، تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است بلکه این فرایند بر استراتژی‌هایی که سازمان برای مواجه با محیط رقابتی امروزی نیاز دارد، تأکید می‌کند.

این مقاله با بحثی در مورد اهمیت و ضرورت تلفیق دیدگاه مدیریت بحران و فرایند مدیریت استراتژیک شروع می‌شود. مروری دارد بر دیدگاه‌های سنتی به فرایند مدیریت استراتژیک، سپس تفاوتها و شباهتهای مدیریت بحران و مدیریت استراتژیک را مطرح می‌کند. در ادامه، الگویی عمومی از فرایند مدیریت بحران نشان داده می‌شود و بعد از آن نحوه ترکیب شدن این دو دیدگاه را تشریح ودر خاتمه و در قسمت نتیجه‌گیری، الگویی از فرایند مدیریت استراتژیک یکپارچه ارائه می‌کند.

 
اهمیت و ضرورت موضوع
موضوع اصلی فرایند برنامه‌ریزی استراتژیک در خصوص طراحی استراتژی‌های رقابتی است که شرکت را قادر می‌سازد تا یک موقعیت مناسب در محیط صنعت و برای مواجهه با سایر سازمانها، پیدا کند. و نیز در جهت شناسایی موقعیتی است که شرکت می‌خواهد در آینده به طرف آن حرکت کند. این دیدگاه تهاجمی و پیش‌نگر، مسائل بالقوه‌ای را که می‌تواند باعث ایجاد مشکلاتی در سازمان شود نادیده می‌گیرد. با وجود موفقیتهایی که استراتژی‌های برنامه‌ریزی شده برای سازمان به ارمغان می‌آورند بسیاری از شرکتها توجه کافی به موضوعات زیر ندارند:
کپی‌برداری سریع محصولات توسط رقبا، فرایندهای تکنولوژیک که برای بدترین اوضاع، سناریوسازی نشده باشند و قرار گرفتن شرکت در موقعیتی که وجهه عمومی خود را از دست بدهد. فرایند مدیریت استراتژیک، استراتژی‌هایی را حاصل می‌کند که از طریق آن سازمان بتواند در بازار رقابتی به فعالیت ‌پردازد ولی توجه کافی به اقدامات مناسب در مقابل بحرانهای غیرقابل انتظار و نامطلوب ندارد. وقوع این بحرانها می‌تواند موفقیت سازمان در بازار را به خطر بیاندازد طوری که سازمان با هزینه‌های بسیار زیاد مواجه شود، شهرت و معروفیت خود را از دست بدهد و نهایتاً حیات آن مورد تهدید قرار گیرد. پتانسیل وقوع چنین پیامدهایی می‌تواند مشوق اصلی برای مدیران باشد تا اعتقاد پیدا کنند که بین مدیریت استراتژیک و مدیریت بحران ارتباط نزدیک وجود دارد. تلفیق فرایند مدیریت استراتژیک و دیدگاه مدیریت بحران می‌تواند آسیب‌پذیری فرایند مدیریت استراتژیک را به طرز چشم‌گیری کاهش دهد.

 
فرایند مدیریت استراتژیک
الگوی فرایند مدیریت استراتژیک از سه جزء اصلی تشکیل شده است: صورتبندی استراتژی، اجرای استراتژی، و ارزیابی استراتژی. از دیدگاه صاحبنظرانی مانند شولز و جانسون این سه جزء در یک بستر از کنترل استراتژیک قرار می‌گیرند. به عبارت دیگر کنترل استراتژیک در زمینه قرار دارد. الگوی مدیریت استراتژیک در شکل شماره 1 نشان داده شده است. در مرحله صورتبندی استراتژی، جهت‌گیری کلی سازمان در آینده مشخص می‌شود و به موضوع برنامه‌ریزی توجه ویژه‌ای می‌شود. در این مرحله فرصتها و تهدیدهای محیطی، نقاط قوت و ضعف داخلی، چشم‌انداز و مأموریت سازمان و نیز اهداف بلندمدت سازمان تعیین می‌شوند و سپس، استراتژی مناسب برای سازمان انتخاب می‌شود.
اجرای استراتژی همراه است با تعیین هدفهای سالانه، تدوین سیاستها، تخصیص منابع، تغییر ساختار کنونی سازمان، تجدید ساختار و مهندسی مجدد، تجدیدنظر در پاداش و برنامه‌های انگیزشی، کاهش دادن مقاومتهایی که در برابر تغییرات ایجاد می‌شود، وفق دادن مدیران با استراتژی، تقویت فرهنگی که پشتیبان استراتژی باشد، تطبیق فرایندهای عملیاتی با استراتژی، تشکیل واحد منابع انسانی اثربخش و در صورت لزوم، کاهش دادن نیروی انسانی. اگر در اجرای استراتژی وضع به‌گونه‌ای باشد که سازمان ناگزیر شود در مسیری بسیار جدید گام بردارد تغییر مدیریت بسیار ضروری است.
ارزیابی استراتژی شامل گرفتن بازخورد و بازنگری در عملکرد است تا اجرای برنامه‌ها و استراتژی‌های اتخاذ شده به خوبی صورت گیرد و سازمان به نتایج مورد نظر برسد. براساس اطلاعات به‌دست آمده از ارزیابی اجرای استراتژی، می‌توان مسائل و مشکلات سر راه را حل کرد و اقدامات اصلاحی مناسب انجام داد. اخیراً تئوری‌هایی مطرح شده است که در آن کنترل استراتژیک بر رویکرد آینده‌نگر جهت کنترل استراتژی‌هایی که برای حرکت به سوی آینده‌ای موفق، انتخاب شده‌اند، تاکید دارد. همچنین فرایند کنترل استراتژیک به‌خصوص کنترلهای هشداردهنده در الگوی مدیریت بحران، برای کنترل وقایع غیرقابل پیش‌بینی و ناگهانی، به سازمانها ارائه شده است.


تفاوت های مدیریت استراتژیک و مدیریت بحران

مدیریت بحران با تلاشهایی سر و کار دارد که می‌خواهد نقاط بحران‌خیز سازمان را شناسایی و انواع بحران را پیش‌بینی کند و اقداماتی را انجام دهد که از وقوع بحران پیشگیری کند و یا جلوی رویدادهایی که منجر به بحران می‌شود را بگیرد و اثرات بحرانهای غیرقابل اجتناب را تا آنجایی که امکان دارد به حداقل برساند. در حالی که مدیریت استراتژیک با صورتبندی، اجرا و ارزیابی استراتژی‌هایی که سازمان را به هدفهایش می‌رساند سروکار دارد. همچنین، زمانی که محققان و طرفداران این دو رشته را با یکدیگر مقایسه ‌کنیم می‌ببینیم که این دو رشته به صورت موازی هم هستند. این مقایسه می‌تواند در موضوعات زیر صورت گیرد: سوابق تحصیلی، سوابق کاری، دیدگاههای ذی‌نفعان این دو رشته، گرایشهای فرهنگی، پارادیم‌های غالب بر آن افراد، ساختار هدفها و دیدگاههای آنها نسبت به محیط.
در حالی که هم مدیریت استراتژیک و هم مدیریت بحران یک موضوع بین رشته‌ای هستند ولی مبانی و سرچشمه‌های آن متفاوت از یکدیگرند. کسانی که در زمینه مدیریت بحران فعالیت دارند و تحقیق می‌کنند عموماً در زمینه‌هایی مانند اقتصاد، جامعه‌شناسی، روانشناسی، علوم سیاسی، روابط عمومی، مدیریت دولتی، علوم محیط زیستی، مهندسی شیمی، علوم کامپیوتری و ارتباطات فعال هستند. در مقابل، محققان و مبلغان مدیریت استراتژیک در زمینه‌هایی مانند سیاست کسب و کار، مدیریت عمومی سازمان، کسب و کار و محیط آن، کسب و کار بین‌المللی و رفتار سازمانی آموزش دیده‌اند. این مبانی نشان می‌دهد که هر دوی این مدیریتها نوظهور هستند. به عنوان مثال، میتراف و پاوچانت، می‌گویند، اقتصاددانان بحرانها را برحسب حرکت منفی در متغیرهای اقتصاد کلان و شکست سیاستهای دولتی می‌نگرند. جامعه‌شناسان بحران را در بی عدالتی موجود در جامعه می‌دانند، روانشناسان یک بحران را به عنوان بی هویتی افرادی و یا پوچ‌گرا شدن انسانها تعریف می‌کنند و علم مدیریت، بحران را براساس میزان اثراتی که بر سازمان دارد، ساز و کارهایی که برای کنترل نیاز است و مدیریت ایمنی تعریف می‌کند.
اگرچه در متون فعلی برای مدیریت بحران، یک ماهیت استراتژیک قائل می‌شوند ولی در متون قبلی این رشته را به عنوان مدیریت پدیده‌های نوظهور می‌دانستند که باید تصمیمات تاکتیکی و اقدامات فوری برای اداره پیامد نوظهور اتخاذ کند.
دیدگاه مدیریت بحران هم عوامل بالقوه سازنده و هم عوامل بالقوه مخرب سازمان، قابلیت اعتماد سیستم‌های چندگانه در سازمان و نیز استفاده از تکنولوژی نوین پیچیده را مورد ملاحظه قرار می‌دهد. یکی از پیامدهای خوب این دیدگاه تحقیق و تفحص در خصوص موارد زیر است: چگونه سازمانها می‌توانند محیط بیرونی و اکوسیستم را تهدید کنند؟ چگونه انسانها به وقایع ناگوار پاسخ می‌دهند و در مقابل آن دفاع می‌کنند؟ و چگونه سازمانهایی که دائماً خود را اصلاح می‌کنند می‌توانند خود را حفظ کنند؟ در مقابل، طرفداران مدیریت استراتژیک تمرکز دارند بر اینکه چگونه محیط برای سازمان فرصت و تهدید ایجاد می‌کند و چگونه سازمان می‌تواند برای خود مزیت رقابتی مداوم ایجاد کند.
در حالی که عملکرد مالی از مهمترین هدفهای مدیریت استراتژیک است طرفداران مدیریت بحران کیفیت، امنیت و قابلیت اعتماد را به ساختار هدفها اضافه می‌کنند.
مدیریت استراتژیک به دنبال منافع سهامداران، کارکنان، عرضه‌کنندگان، سرمایه‌گذاران، نهادهای دولتی، مشتریان به عنوان عمده‌ترین ذی‌نفعان، است در حالی که طرفداران مدیریت بحران موارد زیر را مبنای توسعه آن می‌دانند. نسلهای آینده، گروههای ذی‌نفع ویژه (مانند طرفداران محیط زیست)، سیاستمداران محلی، رقبای بومی، وقایع تروریستی و جامعه‌ستیزی.
اگر بحثهای فوق در ذهن تداعی شود معلوم می‌شود که چرا این دو رشته به صورت جداگانه تکامل و توسعه یافتند. باوجود این تفاوتها، فرصت یکپارچه کردن این دو دیدگاه نیز وجود دارد. دیدگاه مدیریت بحران مکمل مدیریت استراتژیک است و می‌تواند با اضافه شدن به مدیریت استراتژیک قوت و توان آن را اضافه کند. به‌همین منظور در بخش بعدی شباهتهای بین این دو تشریح می‌شود.


شباهت های مدیریت استراتژیک و مدیریت بحران
میتراف و همکارانش، می‌گویند مدیریت بحران باید در فرایند مدیریت استراتژیک یکپارچه شود چون این دو در شش عامل با یکدیگر مشترک هستند. این وجوه اشتراک به‌این قرار است: بر روابط با محیط تأکید دارند، مجموعه پیچیده‌ای از ذی‌نفعان در آن حضور دارند، مدیریت ارشد سازمان با آنها سر و کار دارند، کل سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهند، توصیفی از یک الگوی ثابت هستند و نمایانگر فرایندهای نوظهور هستند. درباره هر یک از این شش ویژگی در ادامه بیشتر بحث می‌شود.
فرایند مدیریت استراتژیک با تغییرات سریعی سر و کار دارد که از محیط بیرونی نشأت می‌گیرند. این دیدگاه با دیدگاه سازمان به عنوان سیستم باز تطابق دارد. بررسی محیط اطراف سازمان و شناسایی تغییرات و اتفاقاتی که در آن رخ می‌دهد مشخص می‌سازد که سازمان باید از چه استراتژی‌هایی در جهت تطابق با محیط بیرونی استفاده کند. مدیریت بحران نیز از دیدگاه سیستم باز استفاده می‌کند زیرا باید پویاییهای بحرانها را بهتر درک کند و تلاشهایی را برای ادارة بحران انجام دهد. مدیریت استراتژیک از بررسی محیط خارجی شروع می‌کند و بعد به داخل سازمان می‌رسد (به عنوان مثال فرصتها و تهدیدهای محیطی را جستجو می‌کند) در حالی که مدیریت بحران در داخل سازمان شروع می‌کند و بعد به محیط بیرونی می‌پردازد (به عنوان مثال: شرکت می‌خواهد بر محیط بیرونی تأثیر بگذارد).
همان‌طور که محیط بیرونی نقش مهمی را در مدیریت استراتژیک سازمانها ایفا می‌کند ظهور ذی‌نفعان نیز نحوه مدیریت سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این‌صورت مدیریت شرکت نقش ایجاد تعادل را بین خواسته‌های متفاوت ذی‌نفعان ایفا می‌کند (سهامداران، کارکنان، عرضه‌کنندگان مواد اولیه، مشتریان، سرمایه‌گذارها و دولت مثالهایی از این ذی‌نفعان هستند). هر کدام از این ذی‌نفعان معیارها و چارچوبهای متفاوتی در مورد نحوة‌ عملکرد و اقدامات مدیریت دارند. در حالی که، مدیریت بحران با ذی‌نفعان دیگری نیز سر و کار دارد (مانند حامیان محیط زیست، تروریست‌ها،‌ خرابکاران و …) که در این صورت باید اقدامات پیشگیرانه‌ای را دربرابر بحرانها انجام دهد.
برای اثر بخش بودن مدیریت استراتژیک و مدیریت بحران، مشارکت مدیریت ارشد سازمان ضروری است. در فرایند مدیریت استراتژیک تیم مدیران ارشد و مدیر عامل، فرایندها را ساختار می‌دهند و هدایت می‌کنند و تلاشهای نمادینی را به مدیران واحدها ارائه می‌کنند. زیرا مدیران واحدها هستند که به‌طور واقعی درگیر اجرای استراتژی‌ها و برنامه‌ها هستند. در دیدگاه مدیریت بحران، نگرشهای مدیران ارشد، راهنمای کلیدی انجام فعالیتهای مدیریت بحران است و مشارکت مستقیم آنها در تیم مدیریت بحران در انجام وظایف آماده‌سازی بسیار حیاتی است. میتراف و پاوچانت (1992) دریافتند که ظهور بحرانها، میزان آمادگی در اداره بحران و اثربخش بودن تلاشهای مدیریت بحران همگی از فعالیتها و فرضیات مدیریت ارشد تأثیر می‌پذیرند.
مدیریت استراتژیک مربوط به اداره کل سازمان می‌شود و تمامی سازمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به صورت مشابه، تلاشهای مدیریت بحران نیز در جهت اداره بحرانهایی است که پتانسیل ویران کردن کل سازمان را دارد و یا می‌تواند حیات صنعت و یا حتی محیط بیرونی آن را به عنوان یک کل بزرگتر به خطر بیندازد.
اتخاذ استراتژی، ترکیب پیچیده‌ای از فرایندهای ثابت و فرایندهای نوظهور است. الگویی که برای اتخاذ استراتژی‌ها استفاده می‌شود از اقدامات و تصمیمات گذشته استفاده می‌کند تا یک روند ثابتی داشته باشد. از طرف دیگر، فرایندهای نوظهور استراتژی زمانی که سازمان می‌خواهد به موقعیتهای در حال توسعه و متغیر پاسخ دهد،‌ مشاهده می‌شود. محققان مدیریت بحران نیز ثباتی را در مفروضات مدیران ارشد و دیگر مدیران مشاهده کردند. این موضوعات با مستعد بودن سازمان برای بحران و یا آمادگی آن برای اداره بحران مرتبط هستند. از طرف دیگر، بحرانها می‌توانند نوظهور نیز باشند چون بحرانها هم از طرف محیط خارجی به سازمان تحمیل می‌شود و هم می‌تواند ناشی از اقدامات اعضای سازمان باشد (بحرانهای خارجی و داخلی).
یکی دیگر از شباهتهای این دو، این است که هر دوی آنها الگویی دارند که مراحل صورت‌بندی و اجرا، از جنبه‌های مهم فرایندهایشان هستند. هم طرفداران مدیریت استراتژیک و هم طرفداران مدیریت بحران می‌گویند این مراحل به صورت پیوسته در درون یک فرایند وجود دارند از این‌رو هر دوی آنها در بقای بلندمدت سازمان تأثیر می‌گذارند.


فرایند مدیریت بحران
مدیریت بحران به عنوان فرایندی نظام یافته تعریف می‌شود که طی این فرایند سازمان تلاش می‌کند بحرانهای بالقوه را شناسایی و پیش‌بینی کند سپس در مقابل آنها اقدامات پیشگیرانه انجام دهد تا اثر آن را به حداقل برساند.
هیچ الگوی واحدی که بتواند تحقیق در خصوص موضوع مدیریت بحران را راهنمایی کند وجود ندارد محققان تمایل دارند هر کدام بر یک عنصر خاص از اجزای فرایند مدیریت بحران تمرکز کنند، میتراف و شریواستاوا (1987) بر حسابرسی بحران، نلسون ـ هارچلر (1986) بر تیم‌های مدیریت بحران، ترویت و کلی (1989) بر برنامه‌های مدیریت بحران، ریلی (1987) بر آمادگی در مقابل بحران، اشریدر (1990) بر یادگیری از وقایع ناگوار، پاوچانت و میتراف (1992) بر فعالیتهایی لازم برای آمادگی در مقابل بحران و نیز عهدنامه سازمانی برای مقابله با بحرانها تمرکز کردند و تحقیقهایی را انجام دادند. در هر صورت باید فرایندی از مدیریت بحران مطرح شود که همة عناصر فوق را در بر داشته باشد چون هر کدام از آنها قسمت مهمی از مدیریت بحران سازمانی هستند. در شکل شمارة 2 الگویی از فرایند مدیریت بحران نشان داده شده است. این فرایند از سه مرحله اصلی (صورتبندی مدیریت بحران، اجرای مدیریت بحران و ارزیابی مدیریت بحران) و شش عنصر تشکیل شده است.


ارائه یک مدل یکپارچه
مدیریت بحران دارای ماهیت استراتژیک است و بین مدیریت استراتژیک و مدیریت بحران ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. خصوصیات، شباهت ها و گرایش های این دو کمک زیادی برای توصیف ارتباط بین آنها می‌کند. وقوع یک بحران سازمانی می‌تواند استراتژی جاری سازمان و اقدامات استراتژیک آن را تغییر دهد. از طرف دیگر، بدون انجام اقدامات استراتژیک در حوزة مدیریت بحران احتمال وقوع رخدادهای بحرانی نیز زیاد می‌شود. در این ارتباط باید بحران را هر نوع رخدادی تعریف کرد که وقوع آن اهداف اصلی یعنی سودآوری سازمان و حیات آن را به خطر می‌اندازد.
باوجود ارتباطی که بین این دو وجود دارد، بسیار کم مشاهده شده است که در رشته مدیریت استراتژیک به بحرانهای داخل صنعت توجه شود و حتی موضوعات مدیریت بحران در برنامه آموزشی دانشکده‌های مرتبط با مدیریت استراتژیک قرار گیرد. معمولاً مدیران سازمانها در تعیین استراتژی‌ها و هدفهای سازمانی موضوع مدیریت شرایط اضطراری را نادیده می‌گیرند و در تعداد کمی از سازمانها برنامه‌ای برای مواجه شدن با بحرانها در کنار و برنامه‌های استراتژیک تهیه می‌شود.
الگوی ارائه شده از مدیریت بحران در شکل شماره 2 با الگوی فرایند مدیریت استراتژیک کاملاً ارتباط دارد. این ارتباط در الگوی تلفیقی شکل شماره 3 نشان داده شده است. این شکل نشان می‌دهد که در دو مرحله اصلی صورتبندی و اجرای استراتژی رویه‌های مدیریت بحران مستقیماً می‌تواند با این مراحل تلفیق شود.
مرحله صورتبندی استراتژی با تهیه بیانیه مأموریت سازمان آغاز می‌شود. سپس فرصتها و تهدیدهای محیطی و نقاط قوت و ضعف داخلی تعیین می‌شود. در این گام به جای اینکه بر روی جنبه‌های مثبت عرضه محصولات تأکید شود یک حسابرسی بحران برای سازمان انجام می‌شود. این حسابرسی می‌تواند نواحی آسیب‌پذیر سازمان و نقاطی که پتانسیل بروز بحران دارند، را آشکار سازد. از این‌رو پتانسیل مخرب بودن تکنولوژی‌ها و سیستم‌های پیچیده جدید مورد ملاحظه قرار می‌گیرد.

حسابرسی بحران سازمانی، برای ارزیابی عدم موفقیت سازمان در اداره حوزه‌های نیروی انسانی، تولید، ساختار، تکنولوژی، مسائل اجتماعی، سیاسی و سیستم‌های اقتصاد کلان، طراحی می‌شود. فرایندها و محصولات نیز از لحاظ پتانسیل آنها برای ایجاد موقعیتهای خطرناک مورد بررسی قرار می‌گیرند. سناریوهای بدبینانة گوناگون باید در کنار هم قرار گیرند تا اقتضائات بسیار بدبینانه تعیین شود. سازمان می‌تواند از جلسات طوفان مغزی برای ایجاد یک هم‌رأیی در خصوص چگونگی بروز بحران استفاده کند. برای ارزیابی اثرات محیط بر سازمان، سیستم‌های اجتماعی و تغییرات تکنولوژیکی ارزیابی می‌شوند. این حسابرسی کوچکترین احتمال اثرات شدید رخدادهای ناشی از ضعف سیستم‌های داخلی ومحصولات که بر روی مشتریان، کارکنان و یا محیط اثر می‌گذارد را آشکار می‌کند. این نتایج با نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل
SWOT ادغام می‌شود و باعث می‌شود انتخاب استراتژی‌ها و برنامه‌ها با ملاحظات بیشتری صورت گیرد. برای دستیابی به استراتژی‌های واقعی تهیه بیانیه تعدیل شده مأموریت سازمانی و نیز اهداف بلندمدت ضروری است. بررسی همزمان SWOT و حسابرسی بحران درجه اعتبار استراتژی‌های انتخاب شده و امنیت اجرای آن را بیشتر می‌کند.
گام بعدی در این مرحله تعیین استراتژی‌هایی است که برای سازمان ایجاد مزیت می‌کند. این مزیت می‌تواند ناشی از نقاط قوت داخلی، به حداقل رساندن نقاط ضعف داخلی، دفع تهدیدهای ناشی از سازمان یا محیط سازمانی و یا استفاده از فرصتهایی باشد که از محیط بازار و یا محصولات سازمان نشأت می‌‌گیرند. همان‌طور که ماتریس
SWOT می‌تواند آلترناتیوهایی برای استراتژی‌های اثربخش و کارآ ارائه نماید، تکنیک‌های اجتناب از بحران و یا پیشگیری از آن، می‌توانند تجزیه و تحلیل این آلترناتیوها را کامل کنند. سه استراتژی اصلی در مدیریت بحران عبارتند از: پیشگیری از بحران، تمرین و آمادگی برای مواجه با بحران و اداره بحران در زمان وقوع.
مرحله اصلی بعدی در فرایند مدیریت استراتژیک مرحله اجرای استراتژی است. این مرحله با تعیین سیاستهای سازمانی (رهنمودهای عمومی برای انجام اقدامات سازمانی) و هدفهای سالانه آغاز می‌شود. هدفهای سالانه در جهت رسیدن به هدفهای بلندمدت تعیین می‌شوند. در این گام، جزئیات برنامه‌های بحران صورت‌بندی می‌شود و به صورت مکتوب در می‌آید. این برنامه شامل مسئولیتهای پرسنل و مدیران نسبت به بحرانها و نیز رویه‌های اقدامات مورد انتظار است. پنج برنامه اصلی در اجرای مدیریت بحران عبارتند از: تشکیل تیم مدیریت بحران در سازمان، داشتن برنامه مدون و اقتضایی برای بحران سازمانی، آموزش روشهای مدیریت بحران در سازمان طراحی سیستم‌های کنترل و ارزیابی دوره‌ای در سازمان؛ و ایجاد روابط عمومی و ارتباطات نزدیک با مراکزی که می‌توانند در هنگام بروز بحران به یاری سازمان بیایند. یکی از معروف‌ترین استراتژی‌های آمادگی در مقابل بحران تشکیل تیمهای مدیریت بحران است که می‌توانند در زمان وقوع بحرانهای ناگهانی اقدامات سریع انجام دهند تا اوضاع را به سوی وضعیت مناسب تغییر دهند. اعضای تیم مدیریت بحران می‌توانند شامل مدیرانی با مهارتهای عمومی مدیریت بحران و مجموعه‌ای از متخصصان گوناگون باشند که توانایی بروز عکس‌العمل سریع در مقابل بحرانهای مختلف را دارند. به عنوان مثال اعضای تیم مدیریت بحران می‌تواند شامل نمایندگانی از واحدهای زیر باشند: حقوقی، ایمنی، منابع انسانی، بهداشت و سلامت، تضمین کیفیت، کنترل عملیات و روابط عمومی. این گروه باید تحت حمایت مدیران عالی باشند و دارای اختیارات کافی در خصوص اتخاذ تصمیمات سریع و تخصیص منابع باشند. آنها باید توانایی اداره استرس‌های ناشی از بحران را داشته باشند و از انعطاف‌پذیری و خلاقیت در پاسخگویی به فشارهای ناگهانی برخوردار باشند.
ارتباطات رسانه‌ای با جامعه به عنوان یک عامل کلیدی در موفقیت سازمان برای اداره موقعیت بحرانی است. این ارتباط می‌تواند یک اعتماد عمومی در جامعه برای سازمان به‌وجود آورد. پنهان‌کاری و نیز تأخیر در رساندن اطلاعات به عموم می‌تواند منجر به سوء ظن و بدگمانی شود.
 برنامه مکتوب بحران، ترکیب تیم‌های مدیریت بحران، جزئیات برنامه ارتباطات عمومی، برنامه‌های تمرینات مواجه با بحران و کسب آمادگی در مقابل آن و نیز طراحی سیستم‌های کنترل دوره‌ای، باید به تأیید مدیران ارشد و هیئت مدیره برسد. این فعالیتها از نظر زمانی موازی با فعالیت های تخصیص منابع انجام می‌شوند.
مرحله نهایی در فرایند مدیریت استراتژیک یکپارچه، ارزیابی میزان پیشرفت اجرای استراتژی‌ها و برنامه‌های بحران و نیز ارزیابی میزان رسیدن به هدفهاست. این ارزیابیها از طریق کنترل پس‌نگر و پیش‌نگر انجام می‌شود. اطلاعات به‌دست آمده از این مرحله در جهت حل مشکلات، انجام اقدامات اصلاحی و تعریف مجدد استراتژی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. مهمترین کنترل‌های هشداردهنده از طریق شبیه‌سازی موقعیتهای بحرانی و نیز آموزش مواجهه با آن حاصل می‌شود. اگر با همه اقدامات پیشگیرانه باز هم بحران به‌وجود آمد کلیه برنامه‌های بحران مورد بازنگری قرار می‌گیرند و عملکرد فعالیت های مدیریت بحران مورد بازبینی قرار می‌گیرد تا آمادگی بیشتر برای بحرانهای آینده به‌وجود آید.

 

منابع :
1- Mitroff, I.I., Pearson, C. and Pauchant, T.C. (1992). Crisis management and strategic management: similarities, differences and challenges. In Shrivastava, P. (Ed.), “Advances in strategic Management, JAI Press, 8, P: 235.
2- Porter, M.E. (1979). How Competitive Forces shape strategy. Harvard Business Review, 57, 2, 137-145.
3- Hamel, G. and Prahaland, C.K. (1993). Strategy as Stretch and Leverage. Harvard Business Review, 71, 2, 75-84.
4- Stoop, J.A. (2003), Critical Size events: a new toll for crisis management resource allocation? safety science, 41, 463-480.
5- David, F.R. (1995), Concepts of strategic Management, New York: Macmillan.
6- Thompson, A.A. and Strickland, A.J. (1995), Strategic Management: concepts and cases. Chicago: Irwin.
7- David, F.R. (1999), Strategic Management, 7 th, Prentice-Hall, Inc.
8- Goold, M. and Quinn, J.J. (1990). The Paradox of Strategic Controls. Strategic Management Journal, 11, P: 43-57.
9- Byars, L.L., RUE, L.W. and Zahra, S.A. (1996). Strategic Management. Chicage: Irwin.
10- Wilson, B.G. (1992) Crisis Management: A case study of three American Universities. University of Pitlsburg, PA.
11- David F.R. (1999), Op. Cit.
12- Mirtoff I.I. (1992), Op. Cit.
13- Drabek, T.E. and Hoetmer G. J. (Eds) (1991). Emergency Management: Principle and Practice for local Govermant, Washington, DC: International City Management Association.
14- Thompson and Strickland, Op. Cit.
15- Preble, J. F. (1994). Handling international disasters: lessons for management. International Journal of Management, 11, 1, 550-561.
16- Wilson B.G., Op. Cit.
17- Shirvastava, P. (1993). Crisis theory / Practice: towards a sustainable future. Industry and Environmental crisis Quarterly, 7, 1, 23-42.
18- Schwarts, P. (1991). The Art of long view. New York: Curvency / Doubleday.
19- Smith, D. (1992). Commentary: on crisis Management and strategic management. Advances in strategic Management, 8, 261-269.
20- Strarbuck, W.H. and Milliken, F.J. (1988). Challenger: Fine-tuning the odds untill something breaks. Journal of Management studeis, 24, 4, 319-340.
21- Mitroff I.I. (1992), Op. Cit.
22- Wisenblat, J.Z. (1989). Crisis management planning among US corporations: empirical evidance and a proposed framework. Advanced Management Journal, 54, 2, 31-41.
23- Preble J.F, Op. Cit.
24- Mitroff, I.I., Pearson, C. and Harrington, L.K. (1996). The Essential Guide to Managing Corporate Crises. New York: Oxford University Press.
25- Augustine, N.R. (1995). Managing the crisis you tried to prevent. Harvard Business Review, 73, 6, P: 147-158.

 

 منبع: ماهنامه تدبير-سال هجدهم-شماره 177

  کلید هدایت               

اثرات روزه در زندگی اجتماعی


1 ـ مساوات و برابری:

خداوند روزه را بر همه اعم از فقیر و غنی واجب كرد تا به وسیله آن اغنیا از حال فقرا باخبر شوند و زمینه هرگونه فقر و تبعیض و نابرابری از روی زمین برداشته شود.


2 ـ افزایش محبت و اهتمام به امر به معروف و نهی از منكر

روزه علاوه بر زدودن تیرگی دل، كدورت ها را نیز از بین می‏ برد كه نتیجه آن زیاد شدن محبت است. هر بنده‏ای در جهت كسب رضایت حق می‏ خواهد دیگری را نیازارد كه این خود صمیمت را در روابط اجتماعی مردم به دنبال دارد. چنین انسانی علاوه بر خود دلش برای دیگران هم می‏ تپد و در فكر نجات دیگران نیز خواهد بود؛ پس امر به معروف و نهی از منكر را سرلوحه روابط اجتماعی خود قرار خواهد داد.


3 ـ افزایش انفاق و احسان فردی و گروهی:

 یكی از نتایج روزه ‏داری احسان و انفاق به نیازمندان است. او كه درد گرسنگی و تشنگی و لذت تقرب الهی را چشیده، فقرا را از یاد نمی ‏برد و در راه انجام اعمال خیر و انفاق به مردم كوتاهی نمی ‏كند. اباعبداللّه(ع) می‏ فرماید: هركس در ماه رمضان صدقه‏ ای بدهد، خداوند هفتاد نوع بلا را از او دور می‏ كند.
 

در جزء 96 بحار درباره ماه رمضان روایت شده است: وهو رَبیعُ الْفُقَراء؛ ماه رمضان بهار مستمندان است. در این ماه شعور و درك اجتماعی مردم بیدار می‏شود و رفع نگرانی از بینوایان می ‏كنند در نتیجه برای فقرا بهار زندگی است.

 

4 ـ ایجاد آمادگی برای جهاد و دفاع از دین و مملكت:

 روزه گرفتن و تحمّل تشنگی و گرسنگی مسلمانان را برای جهاد و دفاع از دین و مملكت، تحمّل مرارت آتش دشمن و كمبود غذا و آب آماده می ‏سازد، به همین جهت در كلام امامان معصوم(ع) روزه گرفتن در گرما بهترین و عالی‏ ترین جهاد به شمار آمده است.2 به عبارت دیگر روزه نوعی جهاد اكبر است، كسی كه با نفس و خواهش های آن مقابله كند و پیروز شود، بر دشمن بیرونی نیز به راحتی پیروز خواهد شد، چنان كه پیامبر صلی الله علیه و آله جهاد اكبر و مبارزه با نفس را سخت ‏تر از مبارزه با دشمن بیرونی می‏ داند و آن را «جهاد اصغر» لقب داده ‏اند.


5 ـ رعایت حال همه افراد:

 خداوند متعال در آیه 183 سوره بقره ضمن واجب كردن روزه بر همه، بیماران، سالمندان و مسافران را از این امر مستثنا می‏ كند. البته همان‏ گونه كه معذورین باید حریم روزه و روزه ‏دار را حفظ نمایند، روزه ‏داران نیز نباید از آنها توقع روزه داشته باشند. نكته قابل استفاده مهم این است كه مسؤلان در برنامه ‏های تقنینی و اجرایی و برنامه ‏ریزی‏ های اجتماعی باید حال معذورین را نیز در نظر داشته باشند.
 

6 ـ نظم و انضباط در مكتب رمضان:

 همه مظاهر هستی و ذرّات جهان آفرینش به حكمت بالغه الهی دارای نظم هستند و ماه مبارك رمضان و روزه با ترتیب خاصی كه دارد؛ نمونه ‏ای از این نظم و انضباط است. روزه ‏داران روزه خود را از یك لحظه مخصوص ـ اوّل طلوع فجر ـ3 شروع می‏ كنند، در طول روز از مفطرات روزه اجتناب می ‏نمایند و پایان آن هم معین و مشخص است؛ خداوند متعال می‏ فرماید: روزه خود را با فرا رسیدن شب، پایان دهید. از طرف دیگر زمان و مدت آن نیز مشخص و معین است و همه مسلمان ها باید در آن ماه روزه بگیرند و اگر در جایی به سر می ‏برند كه شش ماه شب و شش ماه روز می ‏باشد، ملاك وقت روزه او، محیط های متعارف است. شگفت‏ انگیز اینكه ماه رمضان در تمامی فصول می‏ گردد. پس ماه رمضان از عالی ‏ترین مظاهر نظم و انضباط است و پیرو واقعی آن نیز هیچ گاه به بی ‏نظمی گرایش پیدا نمی‏ كند.

 

7 ـ روزه تمرین صبر:

 روزه داران چون از پشتوانه تمرین جسمی و روحی برخوردارند چه بسا در برابر ناگواری ‏ها خم به ابرو نیاورند، اما انسان‏ هایی كه رنج گرسنگی و تشنگی را نمی‏ چشند، همانند درختانی هستند كه در پناه دیوارهای باغ بر لب نهرها می ‏رویند، این درختان نازپرورده، بسیار كم مقاومت و كم دوام‏اند.

اما درختانی كه از لابلای صخره‏ ها و در دل كوه ‏ها و بیابان ها می‏ رویند و نوازشگر شاخه‏ هایشان طوفان ‏های سخت و آفتاب سوزان و سرمای زمستان است محكم و بادوام و پراستقامت ‏اند.
 

روزه نیز با روح و جان انسان ها همین عمل را انجام می ‏دهد، به آنها مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت را می ‏بخشد، لذا می‏ بینیم كه میزان پرونده ‏های جنایی روزه ‏داران به نسبت دیگران در دستگاه قضایی بسیار كم‏تر است.
 

استاد شهید مطهری می ‏فرماید: اساسا یك فلسفه روزه این است كه انسان را از نازپروردگی خارج می ‏كند، شما روزهای اولی كه روزه می‏ گیرید و می‏خواهید از نازپروردگی خارج بشوید. خیلی بی‏حال می‏ گردید، ضعف شما را می‏ گیرد؛ ولی روزهای آخر ماه می ‏بینید با روزهایی كه روزه نگرفته ‏اید هیچ فرقی نكرده‏اید. بسیاری از این خیالاتی كه ما می‏ كنیم اشتباه است (اینكه انسان طاقت ندارد و ضعیف می‏ شود و...)

 

8 ـ روزه و درمان عادت های غلط شخصی و اجتماعی:

روزه عامل بسیار مؤثری در ترك عادت‏ های غلط به شمار می ‏رود روزه زنجیرها را می‏گسلد و به آدمی گوشزد می‏كند كه عادت‏ هایش هرگز اموری اصیل و طبیعی نمی ‏باشند تا راه گریزی از آنها نباشد. بلكه چیزهایی هستند كه نفس، بر انسان تحمیل كرده و یا در شرایطی مجبور به آنها شده است. برخی عادت‏ های غلط شخصی عبارتند از: استعمال دخانیات، خواب در ساعات مخصوص، مصرف زیاد برخی خوردنی‏ ها و یا نوشیدنی‏ ها.
 

وقتی این حالت در او رشد پیدا كرد، به تدریج قدم فراتر نهاده به درمان عادت های غلط اجتماعی می‏ پردازد. برخی عادت های غلط اجتماعی عبارتند از: شب نشینی‏ ها، تشكیل محافل گناه، اعتیاد به الكل و سایر امور شهوانی كه همه بر اثر ضعف اراده، آدمی را اسیر خود می‏ كنند و معتادش می‏ سازند.6
 

9 ـ روزه، حصار جوان در برابر گناه:

 همان گونه كه ازدواج در سلامتی جامعه اسلامی مؤثر است و از بسیار انحرافات و هرزه‏ های جوانان جلوگیری می ‏كند؛ ترویج روزه برای جوانان یك جامعه نیز آنها را از آلودگی ‏های نفسانی حفظ می‏ كند و سلامت جامعه را به همراه دارد.
 

پیامبر صلی الله علیه و آله می ‏فرماید: «ای جوانان بر شما باد ازدواج و هرگاه بعضی از شما قدرت بر ازدواج نداشتید، پس روزه بگیرید؛ زیرا روزه كنترل كننده است. (معاشِرَ الشَّباب عَلیكم بِالبائَةِ فَمَن لَم یستطِع فَعَلیه بِالصَّومِ فَاِنَّ الصَّومَ لَهُ وجاءُ.)


10 ـ كاهش آمار تخلفات:

 بنا به تصریح روایات، روزه كنترل كننده هر انسان مؤمنی است.7 وقتی افراد یك جامعه، مهاركننده ‏ای در مقابل شهوات داشته باشند نسبت به جامعه‏ ای كه از این نعمت محروم هستند، فساد كمتری خواهند داشت؛ زیرا روزه ‏دار واقعی در مقابل مفاسد اجتماعی، هیچ وقت خود را آلوده نمی‏ كند و گرسنگی و تشنگی روزانه خود را به اندك لذت حرام نمی ‏فروشد، تا در این امساك اعضا و جوارح او برایش تسبیح گویند و درود و سلام فرشتگان و سپس آمرزش و استغفار آنان را شامل حال خویش كند.

وجود غرایز در انسان كه با طبیعت و سرشت او آمیخته است، ضروری است و در زندگی انسانی نیز نقش مهمی دارد، امّا باید دقت شود كه رضای غرایز هدفِ یك انسان با كرامت قرار نگیرد. استفاده ابزاری از آنها در حد اعتدال مطلوب و پسندیده است. روزه یكی از عوامل مهم در كنترل غرایز می‏باشد. انسان شهوتران به زمین بایری می‏ ماند كه هم گُل و هم خار در آن می ‏روید، ولی وقتی تبدیل به زمین كشاورزی گشت و از آن مراقبت به عمل آمد، محصول می‏ دهد. نفس انسان نیز چنین است اگر پرورانده شد و در مسیر صحیح قرار گرفت همیشه بار خوبی می ‏دهد. آمار نشان می ‏دهد كه جرم و جنایت در ماه رمضان به مراتب، بسیار كمتر از سایر ماه ها است.


ممكن است اشكال شود كه در جوامع اسلامی علی رغم وجود ماه رمضان باز با ناهنجاری هایی مواجه هستیم! در پاسخ باید گفت كه روزه واقعی در این جوامع ترویج نمی‏ شود چه بسا روزه دارانی كه از روزه فقط نخوردن و نیاشامیدن را می ‏دانند و با آنهایی كه از غذا خوردن روزانه به علت مریضی منع شده ‏اند هیچ فرقی ندارند. پیامبر صلی الله علیه و آله می‏فرماید: چه بسیار كسانی كه از شب زنده ‏داری، جزء رنج بیداری حظّی ندارند و چه بسیارند كسانی كه از روزه داری بهره ‏ای جز گرسنگی و تشنگی نمی ‏برند.
 

11 ـ روزه اراده را تقویت می‏ كند:

 انسان روزه دار در برابر غرایز و تمایلات نفسانی خود مقاومت می ‏كند؛ و با این عمل، اراده و تصمیمش را نیرومند می ‏سازد، و جان را از قید حكومت و سلطه هوس ها و خواهش ها می‏ رهاند. لذا روزه ‏داران از نیرومندترین مردم‏اند.

چنان كه امام علی(ع) می ‏فرماید: بهترین مردم كسی است كه با هوای نفس مبارزه می‏ كند و نیرومندترین آنان كسی است كه بر آن پیروز شود.
 

12 ـ روزه مصرف ‏ها را تعدیل می ‏كند:

 در ماه رمضان مصرف مواد غذایی غیرلازم به حداقل می ‏رسد؛ بنابراین روح مصرف گرایی در ماه رمضان كم فروغ می‏ شود.

 ماه مبارك رمضان به انسان آموزش می ‏دهد كه چگونه در ماه های دیگر كمتر بخورد و كمتر مصرف كند.

از ارسطو سؤال كردند، چرا شما كم می ‏خورید؟ گفت: من می‏ خورم برای اینكه بمانم و دیگران می‏ مانند تا بخورند، بگذار زیاد بخورند (آنان كه پرخور هستند، هم عمرشان كم است و هم به آن معارف الهی دسترسی ندارند، هرگز انسان پرخور، فهیم و اندیشمند نمی‏ شود).
 

13 ـ اطعام و افطاری دادن

اطعام و افطاری دادن به روزه داران، بخصوص به مستمندان و فقیران روزه‏دار دارای چنان اهمیتی است كه امام صادق(ع) می‏ فرماید: افطاری دادن هر روزه دار، ثواب آزادكردن یك بنده از اولاد اسماعیل(ع) را دارد.
پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه شعبانیه فرمودند: افطاری دادن مثل آن است كه بنده‏ای آزاد شود و گناهان گذشته بخشیده شود.12
پیامبر صلی الله علیه و آله اصرار دارند بر اینكه افطاری بدهید هرچند به خرما یا نصف خرمایی باشد و اگر باز توانایی نبود به شربت آبی افطاری بدهید.
 

سعدی گوید:

مسلم كسی را بود روزه داشت
كه درمانده ‏ای را دهد نان و چاشت
وگرنه چه حاجت كه زحمت بری
زخود بازگیری و هم خود خوری
 

در روایات اسلامی برای دعوت شونده افطار نیز پاداش منظور شده است؛ امام صادق(ع) می‏ فرماید: رفتن به افطاری در منزل برادر دینی هفتاد یا نود برابر روزه پاداش دارد.
افطاری دادن نباید برای دستیابی به خشنودی اشخاص و یا نمایش شرافت دنیوی و تقلید از رسمها و عادت های عوامانه باشد بلكه باید با نیت پاك و در پی جلب خشنودی حق تعالی صورت گیرد. دادن افطاری به جهت چشم و همچشمی و یا عادت، بدون اینكه به جنبه‏ های معنوی و قصد قربت آن توجه شود، عبادت را از خلوص و پاكی خارج می‏ كند. به هر حال باید خیلی توجه كرد كه عبادات و سختی روزه ‏داری خود را با ریا از بین نبریم.
 كار با اخلاص و شناخت حقیقی آن از مو باریك ‏تر است، چنان كه شناخت ریا نیز بسیار سخت و باریكتر از مو است.
 

14 ـ رمضان، فرصت رفع كدورت‏ ها:

 همان طور كه در یك میهمانی، مدعوین در پی ارتباط با هم هستند و برای رفع كدورت ها تلاش می‏ كنند. ماه مبارك رمضان كه همه بندگان خدا به میهمانی او دعوت شده ‏اند بهترین زمینه برای رفع كدورت ‏ها می‏باشد.


15 ـ رمضان ماه تعلیم دعا:

 امام سجاد(ع) می‏فرماید:
 اَلسّلامُ علیكَ مِن شهرٍ قربت فیه الامالُ و نُشرت فیه الاعمال؛

«سلام بر ماه آرزوهای مشروع و اعمال مرفوع، سلام ما بر تو ای ماهی كه آرزوها در این ماه نزدیك شد و ما فهمیدیم كه چه بخواهیم پس آرزوهای طولانی نمی ‏طلبیم و از طولِ عمل آزاد شدیم و بر آمدن آرزوهای مشروعِ ما نزدیك شده.»
 در دعای سحر، امام سجاد(ع) می ‏فرماید: آنها كه اصلاً خدا را نمی‏شناسند و عبادت نمی‏ كنند، مانند كفّار و منافقان خداوند آن‏ها را روزی می ‏دهد؛ پس آیا صحیح است كه انسان تلاش و كوشش خود را صرف درخواست حوایج مادی كند؟ همچنین ایشان می‏ فرماید:
 سلام بر این ماه كه فهمیدیم از خدا چه بخواهیم، آرزوهای طولانی نداشته باشیم، بلكه چیزی بخواهیم كه برای ما و اجتماع و جامعه ما بماند.14
 

16 ـ نفع فراگیر روزه:

بنا به تصریح آیه 184 سوره بقره ـ وَ اَنْ تَصوموا خَیرُ لَّكُمْ ـ روزه علاوه بر اینكه منافعی برای روزه‏داران دارد برای دیگران نیز فوایدی دارد و اصولاً سودبخشی و مصلحت‏ آمیز بودن تكالیف برای انسان ها، ملاك تشریع آنها از سوی خداوند است. ماه رمضان برای روزه داران منافع دنیوی و اخروی دارد.
برای دیگران نیز از لحاظ فرهنگی، دینی و سلامت اجتماعی و اقتصادی اثرات مثبتی دارد؛ مثلاً قرار دادن كفاره برای روزه خوار، اعم از پیر یا مریض، یا مسافر و... (دادن یك مد طعام به ازای هر روز و یا اطعام 60 فقیر) به اقتصاد جامعه كمك می‏ كند یا بواسطه رعایت و مراقبت روزه‏داران سلامت اجتماعی حاصل می‏گردد.


17 ـ رمضان ماه تبلیغ و ارشاد:

 ماه رمضان مهم ترین فرصت برای متولیان دینی است تا به هر وسیله ‏ای اعم از روزنامه، صدا و سیما، كتاب، جزوه، مجله، منبر و برگزاری كلاس و... احكام اسلام را منتشر سازند و مردم را از حقایق اسلام آگاه نمایند. ماه رمضان، ماه تبلیغ و ارشاد و ماه موعظه و راهنمایی است؛ زیرا در ماه رمضان مردم بیشتر توجه به مسائل مذهبی دارند، از این رو موعظه در این ماه بهتر تأثیر می‏گذارد.
 

18 ـ روزه برای انسان ها حیا می‏ آفریند:

 شخص روزه ‏دار در ماه مبارك رمضان هرچه می‏ خواهد بخورد یا بیاشامد و شهوات نفس را انجام دهد، از خدا حیا می‏كند و خجالت می‏ كشد و به تدریج این حالت خجالت از اعمال خلاف اسلام برای او ملكه می ‏شود؛ در نتیجه روزه به نحوی برای انسان ها حیا می ‏آفریند.
 

19 ـ رمضان و حضور در درگاه الهی:

 روزه دار در ماه رمضان مهمان خدای تعالی است و خود را همواره در برابر خدای متعال می ‏بیند. روزها خود را از لذتها و خواسته‏ های نفسانی باز می ‏دارد، نگهبان خویش است و در كمین خود نشسته است و شب نیز با عبادت و راز و نیاز با خداوند، خود را در منظر الهی می‏ بیند.
 

20 ـ روزه عزّت و كرامت می‏ دهد:

 انسان هرگاه در مقابل مال و ثروت سر تعظیم فرود آورد و فریبندگی‏ های ناروای مادی او را فریب دهد، دچار نوعی بردگی و سرگردانی خواهد گردید، اما هرگاه در دانشگاه و آموزشگاه روزه، درس پای مردی و مقاومت بیاموزد و دست رد به سینه كشش های دنیوی بنهد، عزّت و سربلندی او تأمین خواهد گردید. خداوند می‏فرماید: وَلِلّه العِزَّةُ و لِرسوله و لِلمؤمنین؛ عزت و كرامت از آن خداوند و پیامبر او و مؤمنین است.

 

21 ـ روزه و رمضان بیانگر وحدت مسلمانان

در همه ممالك اسلامی عموم مؤمنان با اشتیاق و علاقه ‏مندی ماه رمضان را انتظار می‏ كشند، و همه هماهنگ با هم آن ماه را به عبادت و یاد خداوند متعال مشغول می ‏شوند، و پس از پایان ماه رمضان روز فطر را جشن می ‏گیرند و بانگ «اللّه اكبر و الحمداللّه» سر می ‏دهند، و به خاطر نعمت بزرگ اسلام خداوند را سپاس می‏ گویند، و از او می‏ خواهند ضمن پذیرش عبادت هایشان، وحدت و اخوت را در میانشان قوی‏تر گرداند.
البته این وحدت عبادی اگر به صورت گسترده مطرح شود می ‏تواند وحدت بین همه مسلمانان جهان را در تمام زمینه ‏ها به دنبال داشته باشد. در پرتو این وحدت آنها بهتر می‏ توانند به معضلات فرهنگی و مسائل سیاسی یكدیگر رسیدگی كنند.
 

22 ـ شركت گسترده در عبادات سیاسی ـ عبادی

ماه مبارک رمضان بستری مناسب برای حضور بیشتر در صحنه ‏های سیاسی ـ اجتماعی به خصوص عبادی است؛ زیرا در این ماه مردم بیشتر به نمازهای جماعت روی می‏ آورند و سعی می‏ كنند به نماز جمعه بروند و از خطبه ‏های سیاسی ـ عبادی آن استفاده كنند. حتی در روزهای میانی ماه رمضان این حضور بسیار چشم‏گیر می‏باشد.

جمعه آخر ماه رمضان نیز كه روز «قدس» نام گرفته است، مردمِ متعهد به مبانی اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله در گوشه و كنار جهان در مراسم‏ های حمایت از مردم مستضعف و مظلوم فلسطین شركت می‏كنند. همچنین شب‏ های ماه مبارك رمضان مردم در مساجد از مباحث سخنرانان كمال استفاده را می‏ نمایند و شب‏ های قدر را نیز به شب‏زنده ‏داری و احیا مشغول می ‏شوند. تمام این مراسم ‏ها علاوه بر اجر معنوی، موجب وحدت بین مسلمانان می‏ شود.
 

 پی نوشت :

1ـ پیام رمضان، على كریمى، ص 63.
2ـ سفینه‏البحار، كلمه صوم: اَفضلُ الجِهادِ الصّومُ فِى الحرّ.
3ـ بقره، آیه 187.
4ـ پیام رمضان، كریمى، صص 44 تا 46.
5ـ اسلام و مقتضیات زمان، ج 1، ص 78.
6ـ سیرى در تعالیم اسلام، شیخ محمود شلتوت، صص 292 و 253.
7ـ امام صادقع، الصَّومُ وِجاءُ المؤمن.
8ـ ر.ك: سفینه‏البحار، كلمه صوم.
9ـ نهج‏الفصاحه، حدیث 474.
10ـ روزه، هیئت تحریریه مؤسسه در راه حق، ص 14.
11ـ ر.ك: من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 134.
12ـ روزه و رمضان، على نظرى منفرد، ص 108.
13ـ آثارالصادقین، ج 1، ص 300 عَن اَبى عبداللّهع قالَ لافطارُكَ فى منزلِ اَخیكَ اَفضلُ مِن صیامِكَ سَبعینَ ضِعفا اَو تسعین ضِعفا.
14ـ ر.ك: ره توشه 1378، ص 220.
15ـ كنزالعرفان فى معرفة شهر رمضان، سیدعلى مؤمنى، ج 1، ص 81.
16ـ روزه، ترجمه سلیمى، نشر احسان، ص 35.

 

 منبع : salat.ir

دانستنیها                          

چه کنیم تا بهتر بخوابیم؟

 

خوب خوابیدن حق شماست! اگر خسته اید این مقاله را بخوانید
آیا اخیراً احساس خستگی کرده اید؟ شاید راه حل شما خوب خوابیدن باشد.
در رابطه با تمام عواملی که ممکن است خواب شبانه ی شما را با مشکل مواجه سازد، فکر کنید- از فشار محل کار و مسئولیت های خانه گرفته تا چالش های غیر منتظره، مانند اخراج از کار، روابط با دیگران، یا انواع بیماری ها. جای تعجب نیست که کیفیت خواب، گاهی اوقات اغفال کننده است.
هرچند، ممکن است نتوانید تمام عواملی را که در خواب شما مداخله می کنند، تحت کنترل خود قرار دهید، امّا می توانید عادت هایی که شما را به خوابیدن بهتر تشویق می کنند، پذیرفته و اجرا نمایید. حال بهتر است کمی با این نکات آشنا شویم:

 

۱) حتما برنامه ی منظمی برای وقت خواب خود داشته باشید.
هر روز در یک زمان خاص به رختخواب بروید، و در یک زمان خاص از خواب برخیزید، حتّی در تعطیلات آخر هفته، و روزهای تعطیل سالیانه. این کار به شما کمک می کند تا چرخه ی خواب و بیداری بدنتان منظم شده و خواب بهتر و آرام تری را در شب تجربه کنید. با این وجود، همواره پیش بینی های احتیاطی نیز وجود دارد. اگر پس از ۱۵ دقیقه ماندن در رختخواب، خوابتان نَبُرد، از جایتان بلند شوید و کاری انجام دهید که همواره به شما آرامش خاطر می دهد. پس از مدّتی که احساس خستگی کردید، به رختخواب باز گردید. اگر در خوابیدن شبانه مشکل دارید، چُرت های روزانه را هم فراموش کنید.


۲) مراقب آنچه که می خورید و می نوشید، باشید.
هرگز گرسنه یا کاملاً سیر به رختخواب نروید. افراط و تفریط در این زمینه، تنها خواب را از چشمان شما می رباید. جدا از تمامی این موارد، پیش از خوابیدن، زیاد ننوشید؛ تا سفرهای آزاردهنده به توالت را هنگام شب نداشته باشید.
علاوه بر این، جانب احتیاط را در مصرف نیکوتین، و کافئین رعایت کنید. تاثیرات محرک نیکوتین، و کافئین- سبب می شود ساعت ها خستگی بر تن شما بماند- می تواند کیفیت خواب شما را با مشکلی اساسی مواجه سازد.

 

۳) برای زمان خواب خود، برنامه ای خاص داشته باشید.
هر شب، برای اینکه به بدن خود بگویید، زمان خواب فرا رسیده است، کاری یکسان را انجام دهید. این کار ممکن است شامل: حمام یا دوش گرم، خواندن کتاب، یا گوش دادن به یک موسیقی آرام باشد. البتّه، تلاش کنید این کارها را در نور کم انجام دهید. فعالیت های آرامبخش با آسان کردن دوره ی انتقال میان شب زنده داری و خواب آلودگی، خوابی بهتر را برای شما به ارمغان می آورند.
نسبت به استفاده از تلویزیون یا دیگر وسایل الکترونیکی، به عنوان بخشی از برنامه ی خاص خود برای خوابیدن، جانب احتیاط را در پیش بگیرید. برخی تحقیقات نشان داده است که خیره شدن به صفحه ی تلویزیون یا کامپیوتر، پیش از خوابیدن، موجب اختلال در خواب شبانه می شود.


۴) در محیطی راحت و آرام بخوابید.
اتاق خواب خود را به محلی ایده آل برای خوابیدن، تبدیل کنید. در بیشتر موارد، این به معنای مکانی آرام، راحت، و تاریک است. می توانید از آباژورهای کم نور، چشم بند، گوشی، پنکه و یا هر وسیله دیگری که موجبات آرامش شما را فراهم می کند، استفاده نمایید.
تُشک، بالش، و پتو نیز می توانند به شما در خوابی بهتر، کمک کنند. از آنجا که مشخصه های یک تخت خوب فردی است، تختی را انتخاب کنید که بیشتر به شما آرامش می دهد.


۵) چُرت های روزانه را محدود کنید.
چُرت های طولانی مدت روزانه می تواند خواب شبانه را با مشکلی جدّی مواجه سازد- بخصوص اگر از بی خوابی نیز رنج می برید. اگر دوست دارید در طول روز نیز چُرتی بزنید، مدّت زمان آن را محدود به ۱۰ الی ۳۰ دقیقه کنید و زمان خوابیدن را نیز به بعد از ظهر اختصاص دهید.
اگر شب کار هستید، باید در این قوانین کمی تغییر ایجاد کرده و آن را برای خواب روزانه تنظیم کنید. در چنین مواردی، پرده های اتاق را بِکشید تا نور خورشید مزاحم خوابیدن شما نشود- این امر ساعت درونی بدن را نیز تنظیم می کند.

 

۶) ورزش را در برنامه روزانه خود قرار دهید.
ورزش منظم می تواند خوابی بهتر را برای شما به ارمغان بیاورد، به شما کمک کند تا سریع تر بخوابید، و از خوابی عمیق لذّت ببرید. زمان ورزش کردن نیز از اهمیت برخوردار است. اگر نزدیک به زمان خوابیدن نرمش کنید، ممکن است آنقدر انرژی داشته باشید که نتوانید بخوابید. اگر شما نرمش می کنید یا دوست دارید آن را انجام دهید، سعی کنید در اوایل روز آن را انجام دهید.


۷) استرس خود را کنترل و مدیریت نمایید.
هنگامی که کار زیادی برای انجام دادن دارید- و درباره ی آن بسیار فکر می کنید- خواب شما ممکن است با اختلالاتی مواجه شود. برای آنکه بتوانید آرامش را در زندگی خود حفظ کنید، روش های سالمی را برای مدیریت استرس در زندگی، در نظر بگیرید. با موارد پایه ای مانند سازماندهی برنامه ها، و کارهای مهم را اول انجام دادن، شروع کنید. هنگامی که می خواهید کاری را انجام دهید، در ابتدا کمی به خود استراحت دهید تا آرام شوید و سپس کار مورد نظر را انجام دهید. به عنوان مثال می توانید گفتگوی جالب با دوست خود داشته باشید، گفتگویی که بتواند گُل خنده را بر لب های شما قرار دهد. پیش از خواب، آنچه را که در ذهن دارید بر قطعه ای کاغذ نوشته و به کناری گذارید. حال آرام بخوابید.


بدانید چه هنگام باید با پزشک خود مشورت کنید.
تقریباً هر شخصی در طول زندگی خود، با بی خوابی و بد خوابی مواجه شده است. امّا اگر شب های متعددی است که از این مشکل رنج می برید، حتماً با پزشک خود مشورت کنید. تشخیص و درمان هر علت احتمالی در این زمینه، می تواند به شما کمک کند تا خوابی سرشار از لذت را تجربه کنید. خوب بخوابید!!!

 

منبع : www.20sal.com

 

  مباحث فرهنگی            

آغاز ماه مبارک رمضان

گردآوری و تنظیم : مجله الکترونیکی کشکول مدیریت

 

«رمضان» در لغت از «رمضاء» به معنای شدت حرارت گرفته شده و به معنای سوزانیدن می باشد.(1) چون در این ماه گناهان انسان بخشیده می شود، به این ماه مبارک رمضان گفته اند.

پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «انما سمی الرمضان لانه یرمض الذنوب؛(2) ماه رمضان به این نام خوانده شده است، زیرا گناهان را می سوزاند.»

رمضان نام یکی از ماه های قمری و تنها ماه قمری است که نامش در قرآن آمده است و یکی از چهار ماهی است که خداوند متعال جنگ را در آن حرام کرده است.(مگر جنبه دفاع داشته باشد.)

در این ماه کتاب های آسمانی قرآن کریم، انجیل، تورات، صحف و زبور نازل شده است.(3)

این ماه در روایات اسلامی ماه خدا و میهمانی امت پیامبر اکرم(ص) خوانده شده و خداوند متعال از بندگان خود در این ماه در نهایت کرامت و مهربانی پذیرایی می کند؛ پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «ماه رجب ماه خدا و ماه شعبان ماه من و ماه رمضان، ماه امت من است،(4) هر کس همه این ماه را روزه بگیرد بر خدا واجب است که همه گناهانش را ببخشد، بقیه عمرش را تضمین کند و او را از تشنگی و عطش دردناک روز قیامت امان دهد.»(5)

این ماه، در میان مسلمانان از احترام، اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار و ماه سلوک روحی آنان است و مؤمنان با مقدمه سازی و فراهم کردن زمینه های معنوی در ماه های رجب و شعبان هر سال خود را برای ورود به این ماه شریف و پربرکت آماده می کنند، و با حلول این ماه با شور و اشتیاق و دادن اطعام و افطاری به نیازمندان، شب زنده داری و عبادت، تلاوت قرآن، دعا، استغفار، دادن صدقه، روزه داری و... روح و جان خود را از سرچشمه فیض الهی سیراب می کنند.

 

معنای لغوی روزه

روزه از نظر لغت به معنای اِمساک و ترک مطلق امور اعم از خوردنی ها، آشامیدنی ها و حتی سخن گفتن و سایر اعمال می باشد. چنانچه خداوند سبحان به حضرت مریم(س) می فرماید. در پاسخ به سخنان طعنه آمیز مردم بگو. من برای خدا، نذر روزه سکوت کرده ام.

اما از نظر شرعی، روزه یا «صوم» به معنای خودداری و بازداشتن نفس از ارتکاب هرنوع عملی است که «مفطِر» یا باطل کننده معرفی شده است.

 

روزه، سپری پولادین

در برخی از احادیث و گزاره های دینی، از روزه به عنوان سپر یا محافظ یاد شده است که شخص روزه دار را از آتش دوزخ و سختی های روز قیامت در امان نگاه می دارد. پیامبر گرامی اسلام(ص) می فرمایند:

روزه برای شخص روزه دار به منزله سپر و محافظت کننده است. پس هرگاه یکی از شما در حال روزه بود، زبان به فحّاشی و بدزبانی نگشاید و صدا به خصومت و دشمنی بلند نکند و اگر کسی او را شمامتت و سرزنش نمود و یا به دعوا و درگیری و مجادله فرا خواند آن شخص روزه دار بگوید ای برادر من روزه هستم.

امام صادق(ع) نیز می فرمایند: روزه سپر و حایلی است از آفات و بلایای دنیا و حجابی است از عذاب آخرت.

 

دستاوردهای یک عبادت

انسان روزه دار به دلیل اِمساک از خوردن و آشامیدن و خودداری از انجام سایر مُفطرات، خُلق و خوی روحانی و ملکوتی می یابد و بیش از هر زمان به پروردگار خویش نزدیک می شود. خدا و پیامبر، شخص روزه دار را دوست دارند و اهل آسمانها و زمین، از وی به عظمت و تجلیل یاد می کنند. ظاهر روزه، سکوت، آرامش، قناعت و رضایت مندی است و باطنِ آن سرور، بهجت و حَلاوت وصل و توان مندی است. انسان روزه دار، خود را از دام هر قید و بندی، آزاد و رها می بیند و آنچه که بر دیگران دشوار است نزد خود، سهل و آسان می یابد. روزه، چشمه های خیر و حکمت را از قلب به زبان جاری می سازد و برای روزه دار، نور بصیرت و طراوت یقین و معنویت به ارمغان می آورد.

 

پاداش اختصاصی

از میان احکام و برنامه های عبادی که به منظور تحکیم پیوند معنوی انسان با عالم ملکوت، تعیین شده، روزه یا صوم از اهمیت و عظمت دیگری برخوردار است و اجر و پاداش آن نیز در پیشگاه الهی از بسیاری از عبادات دیگر افزون تر است. چنانچه در حدیث قدسی آمده است که خداوند سبحان می فرماید: هرکار نیک و ارزشمندی، از ده تا هفتصد برابر پاداش دارد به جز روزه، همانا که روزه، برای من و مخصوص من است و من خود اجر و پاداش آن را خواهم داد.

 

ماه رحمت

ماه مبارک رمضان، ماه برکت، رحمت و بشارت است و فصل روی آوردن به درگاه الهی و تلاوت قرآن و خواندن دعا و عبادت؛ امام علی بن موسی الرضا(ع) پیشوای هشتم شیعیان در تشریح فضایل بی همتای این ماه می فرمایند: کارهای نیک و شایسته مؤمنین در ماه رمضان، پذیرفته و خطاهای آنان آمرزیده می شود. کسی که در این ماه یک آیه از قرآن بخواند همانند آن است که در ماههای دیگر، یک ختم کامل قرآن کرده است و کسی که در این ماه با رویِ گشاده و اخلاقِ خوش با برادران مؤمنش برخورد کند و با مزاح و خنده، دل آنها را شاد نماید، در روز قیامت، خوشحال و شادمان است و به بهشت، بشارت داده می شود.

 

دارویِ درده

روزه و خودداری از خوردن و آشامیدن در طول یک مدت زمان معیّن، نه تنها گوهر جان و روان انسان را صفا و طراوت می بخشد بلکه همان گونه که در دانش پزشکی روز به اثبات رسیده است، از بروز بسیاری از بیماری های جسمانی نیز پیشگیری می کند. در این زمینه یکی از پژوهشگران آمریکایی به نام «دکتر کارلوس» می نویسد: «روزه ای که اسلام واجب کرده، بزرگترین ضامن سلامتی بدن است».

بدون شک بشر امروزه به فلسفه این شعار خردمندانه اسلامی که «صوموا تَصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم باشید». به خوبی واقف شده و تأثیر روزه بر سلامتی جسم و روان را تجربه کرده است.

 

حکمتِ روزه

احکام و دستورات وحیانی اسلام، با توجه به حوزه تأثیراتشان، معمولاً به دو گروه فردی و اجتماعی تقسیم می شوند؛ برخی مانند نمازهای مستحبی در گروه عبادات فردی و برخی دیگر مانند نمازهای جمعه و جماعت، در گروه برنامه های اجتماعی قرار می گیرند.

از شگفتی های روزه آن است که دامنه تأثیرات آن، هر دو زمینه فردی و اجتماعی را در برگرفته و از هر دو بعد به توسعه حیات معنوی مسلمانان کمک می کند. امام صادق(ع) در حدیثی پیرامون فواید اجتماعی روزه می فرمایند: همانا خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن بین فقرا و ثروتمندان، مساوات و برابری به وجود آید، زیرا ثروتمندی که هرگز درد گرسنگی را احساس نکرده، به محرومین ترحّم نخواهد کرد.

 

روزه و دشمنی با شیطان

پیامبر گرامی اسلام(ص) به منظور انجام رسالت الهی خویش و ابلاغ احکام و معارف دین از شیوه های تبلیغی ویژه ای استفاده می کردند؛ از جمله روزی آن حضرت با جمعی از اصحاب خود نشسته بودند، در این حال رو به آنها کرده و فرمودند: آیا شما را آگاه نکنم از چیزی که اگر آن را انجام دهید، شیطان از شما دور می شود؟ اصحاب عرض کردند: بله، یا رسول اللّه. حضرت وقتی این آمادگی را در آنها دید فرمود: روزه، صورت شیطان را سیاه می کند و صدقه، کمر او را می شکند. از برای هرچیزی زکاتی است و زکاتِ بدن، روزه است.

 

ماه زیبایی و نیکویی

متأسفانه برخی از مردم علی رغم روزه داری هیچ تفاوتی بین این ماه و ماه های دیگر قائل نیستند. در صورتی که از تعالیم و آموزه های دینی چنین بر می آید که در ماه مبارک رمضان، علاوه بر روزه داری باید به مسائل مهم دیگری، مانند رعایت نکات اخلاقی و حفظ حقوق برادران ایمانی بیش از سایر ایام بها داده شود. چنانچه رسول خدا(ص) خطاب به مسلمانان می فرمودند: ای مردم هرکس در این ماه اخلاق خود را نیکو سازد، در روزی که قدم ها بر روی صراط بلغزد او به آسانی عبور خواهد کرد، و هرکس که در این ماه یتیمی را گرامی بدارد خداوند در روز قیامت، او را گرامی می دارد و هرکس که در این ماه به اقوام و خویشان خود سرکشی نماید خداوند او را به رحمت خویش متصل می نماید.

 

مقام روزه دار

امام صادق(ع) در رابطه با صبر روزه دار می فرماید: هیچ روزه داری نیست که بر گروهی که مشغول غذاخوردن هستند، حاضر شود مگر اینکه اعضا و جوارح او، تسبیح پروردگار می کنند و ملائکه بر او درود و رحمت می فرستند که درود ملائکه نیز به معنای استغفار است.

 

ماه مبارک و گلواژه های نیایش

امام سجاد(ع) در اوّلین روز از ماه مبارک رمضان به درگاه خداوند عرضه می داشت:

سپاس و ستایش از آن خداوندی است که ماه مبارک رمضان را از جمله راههای خیر و رحمت خود قرار داد و این ایّام را به نام مقدس خود، فضیلت و شرافت بخشید. حمد و ستایش ویژه پروردگاری است که ماه رمضان را ماه روزه، ماه تسلیم، ماه صلاح، ماه طهارت و ماه تهذیب و نماز و عبودیت قرار داد.

امام العارفین و زین العابدین حضرت امام سجاد(ع) در فرازهای دیگری از دعاهای خود به مناسبت آغاز ماه مبارک رمضان چنین زمزمه می کند:

پروردگارا، در این ماه سعادتی نصیب ما فرما تا با ارحام و آشنایان خویش نیکی کرده و به آنها یاری رسانیم و همسایگان را با عطایا و هدایا خشنود سازیم، و اموال و دارایی مان را از آلودگی ها تطهیر کنیم، و کسانی را که آزرده ایم، از رنجش و آزردگی به در آوریم، و حق خویش را از ظالم باز ستانیم و با مخالفان خود از در صلح و صفا وارد شویم.

پروردگارا! بر روان مطهر محمّد و آل محمد درود فرست و ماه مبارک رمضان را با زینت طاعت و عبادت ما بیارای و در شبها و روزهای آن یار و مددکار ما باش تا در نماز و روزه خود سستی و کوتاهی نکنیم.

 

ماه ضیافت و مهمانی

امام خمینی(ره) درباره اهمیت ماه مبارک رمضان می فرمایند:

در ماه رمضان، خدای تبارک و تعالی شما را دعوت به مهمانی خودش کرده است، توجه کنید که به آداب ماه مبارک عمل کنید، یعنی آداب روحی اش. فقط دعا نباشد ـ بلکه ـ دعا به معنای واقعی اش باشد. خواندن خدا و تذکرخدا به معنای واقعی، آن تذکری که نفوس را مطمئن می کند.

این ضیافت خدا را قدر بدانید، این ضیافت خیلی لطافت و ظرافت دارد. این را ما باید قدر بدانیم. این ادعیه ای که در ماه مبارک رمضان و در ماه شعبان وارد شده است اینها راهبر ماست به مقصد ـ دعا ـ به تعبیر شیخ ما ـ رحمه الله ـ قرآن صاعد است.

 

عید یک ماهه

مقام معظم رهبری حضرت آیت ا... خامنه ای در رابطه با اهمیت و فضیلت ماه مبارک رمضان می فرمایند:

شروع ماه مبارک رمضان، در حقیقت عید بزرگی برای مسلمانان است و جا دارد که مؤمنین، ورود این ماه را به هم تبریک بگویند و یکدیگر را به استفاده هرچه بیشتر از این ماه توصیه کنند. چون ماه ضیافت الهی است. در این ماه فقط مؤمنین و کسانی که اهل ورود در این ضیافت اند بر سر سفره پروردگار منّان و کریم می نشینند. این، غیر از سفره عام کرم الهی است که همه انسانها، بلکه همه موجودات عالم از آن بهره مندند.

 

این، سفره خواص و ضیافت خاصان پروردگار است.

ایشان همچنین در فراز دیگری از سخنانشان در زمینه ضرورت بهره گیری از وضعیت استثنایی و ارزشمند ماه رمضان می فرمایند: ماه رمضان را مغتنم بشمارید. این روزها با روزه داری و این شبها را با ذکر و دعا به سر ببرید. فصل دعا، همین ماه مبارک است. رابطه دعا، رابطه قلبی شما با خداست. دعا یعنی خواستن و خدا را خواندن، خواستن یعنی امیدواری. تا امید نداشته باشید، از خدا چیزی را درخواست نمی کنید. به برکت دعا، جامعه با نشاط و اهل حرکت می شود.

 

ماه رمضان و آرام بخشی به دلها

بدان که ماه رمضان را دو حرمت است: یکی حرمت رمضان و دیگری حرمت قرآن، و آن را دو عصمت است: یکی عصمت از شیطان و دیگری عصمت از نیران، و برای آن دو نعمت است: گشایش درهای بهشت و آرامش دلها، و آن را دو برکت است: برکت نور، و برکت سحور و نیمه شبها، و برای آن دو هدیه است: خواب در آن عبادت، و خاموشی در آن تسبیح است، و در آن دو فرح و خوشحالی است: یکی هنگام افطار، و دیگری در ملاقات با ملک جبّار.

ای عزیز از گرسنگی این ماه غمگین مباش و صبر و شکیب پیشه ساز که در روزه گرسنگی است و گرسنگی موجب بازگشت است. همانا حضرت کلیم(ع) چون گرسنه شد، از خداوند نان خواست. (ربّ انّی لما انزلت الیّ من خیرٍ فقر) و مسیح(ع) خوان خواست: (ربّنا انزل علینا مائدة من السماء) و احمد(ص) آمرزش و غفران خواست (غفرانک ربّنا و الیک المصیر) پس بکوش که تو نیز در این ماه، چشم از نان وخوان طعام فرو پوشی و دل در گرو رحمت و غفران الهی بندی.

 

ماه رمضان، ماه احیای قرآن

ماه مبارک رمضان افزون بر همه آثار و برکات روحانی و ملکوتی اش، فرصت مغتنمی برای احیای نقش و جایگاه قرآن در زندگی اجتماعی، و اصلاح و تحکیم بنیان های فکری و فرهنگی جامعه اسلامی است. متأسفانه قبل از پیروزی انقلاب، مردم کشور ما به دلیل فاصله گرفتن از مکتب آسمانی قرآن، در وضعیت فرهنگی آشفته و متزلزلی به سر می بردند؛ با پیروزی انقلاب و بازگشت دوباره به سوی قرآن، زمینه های تحوّل در همه ابعاد نظام فرهنگی کشور فراهم آمد و مفاهیم و تعالیم قرآنی در تمامی ارکان نظام اسلامی جریان یافت. در شرایط کنونی جامعه اسلامی ما در پرتو آیات نورانی و هدایت بخش این کتاب آسمانی به غنای فرهنگی شگفت انگیزی دست یافته و حیات معنوی در آن به نحو قابل توجهی توسعه یافته است.

 

حلقه های انس در ماه مبارک

در کشور ما و نیز در تمام ممالک اسلامی، ماه مبارک رمضان یادآور خاطره های شیرین برپایی جلسات قرائت قرآن و انس با این کتاب جاودانی است. در طول این ماه حلقه های انس با قرآن را در هر مسجد و مدرسه و کوی و برزن می توان مشاهده کرد که در آن پیر و جوان و کودک و نوجوان، با آهنگی دلربا به تلاوت کلام اللّه مجید می پردازند و فضای کشور را عطرآگین می سازند. تجربه های شخصی بسیاری از افراد و بزرگان جهان اسلام حکایت از آن دارد که این محافل انس قرآنی، نقش بسیار عمیق و سازنده ای در شکل گیری شخصیت مذهبی آنان داشته و پایه های ایمان و عشق و علاقه آنان به اصول دینی و ارزش های آسمانی در همین مجالس، استوار شده است.

 

شروط دشوار روزه

روزه داشتن و خودداری از آنچه که در اصطلاح فقه اسلامی «مفطر» و باطل کننده نامیده می شود، اگرچه در ظاهر سهل و آسان است، اما رعایت دقیق آن نیاز به دقت، جدیت و مواظبت نفس بیشتری دارد. چنانچه روزی پیامبر گرامی اسلام(ص) به جابربن عبدالله فرمود: ای جابر، این ماه رمضان است هرکس روزهای این ماه را روزه بدارد و پاره ای از شبهای آن را به عبادت بایستد و عفّت خویش را حفظ کرده و شکم خود را نیز از حرام باز دارد، از گناهان خود بیرون رود، همان طور که از این ماه بیرون می رود. جابر عرض کرد: یا رسول اللّه چه نیکو و با ارزش است این حدیثی که بیان کردید. پیامبر دوباره فرمود: و چقدر دشوار است آن شرط هایی که ذکر کردم.

 

اسرار روزه

از منظر تعالیم اخلاقی و عرفانی مکتب اسلام، روزه فقط به معنای پرهیز از خوردنی ها و آشامیدنی ها نیست، بلکه عبادتی شگفت انگیز و پررمز و راز است که نکات سازنده بسیاری در دل آن نهفته است. امام صادق(ع) می فرمایند: همانا روزه فقط خودداری از طعام و شراب نیست، بلکه برای آن شرایطی است که باید رعایت کنی. پس هرگاه روزه گرفتید، زبان خود را از دروغ باز دارید و چشمانتان را از حرام بپوشانید و منازعه و دعوا نکنید و به همدیگر حسادت نورزید و غیبت نکنید و به زیردستان و خدمتگزاران، ظلم و ستم ننمایید و از یاد خدا غافل نشوید و نماز را فراموش نکنید.

 

روزه و اخلاص

یکی از والاترین صفات اخلاقی ایشان، اخلاق و تصفیه قلب و جان از هرآنچه که رنگ و بوی غیرالهی دارد می باشد. انسان های مؤمن برای دست یافتن به آن، رنج و زحمات بسیاری را بر خود هموار می سازند. از میان احکام و برنامه های عبادی اسلام، آنچه که بیش از همه مؤمنان را در کسب گوهر گرانبهای اخلاص یاری می رساند، روزه است. روزه به دلیل برخی ویژگی های اختصاصی و نیز از آن رو که انسان را در خلوت و جلوت به یاد حضرت حق می اندازد تأثیر شگرفی در اصلاح جهت گیری های قلبی و تثبیت تعلقات الهی انسان دارد. در این زمینه سرور بانوان جهان حضرت زهرا(س) می فرمایند: همانا خداوند روزه را بر مؤمنین واجب ساخت تا نهال اخلاص را در بوستان قلب آنها، محکم و استوار نماید.

 

روزه در تعالیم قرآنی

قرآن کریم پیام دعوت خویش برای فراخوانی مؤمنین به روزه داری در ماه مبارک رمضان را با اشاره به این نکته آغاز می فرماید: روزه بر پیروان سایر ادیانی که قبل از شما می زیسته اند نیز واجب و ضروری بوده است. علاوه بر این قرآن، رمز و حکمت ضروری شدن روزه که همانا دست یافتن به مقام تقوا و پرهیزگاری است را گوشزد کرده و تأکید می فرماید که مرز زمانی این عبادت، محدود و منحصر به روزهای ماه مبارک رمضان است، و سپس در ادامه مسافران و بیماران را از گرفتن روزه استثنا می کند و از این حقیقت پرده بر می دارد که اراده الهی بر آسان سازی و سهولت امور قرار گرفته است و خداوند هرگز در صدد نیست تا زندگی را بر شما دشوار و غیرقابل تحمل سازد.

 

 

فضائل ماه رمضان

گرچه ذکر تمام فضائل ماه مبارک رمضان از حوصله این مقال خارج است؛ ولی پرداختن و ذکر برخی از فضائل آن از نظر قرآن و روایات اسلامی خالی از لطف نیست.

 

1. برترین ماه سال

ماه مبارک رمضان به جهت نزول قرآن کریم در آن و ویژگی های منحصری که دارد در میان ماه های سال قمری برترین است؛ قرآن کریم می فرماید: «ماه رمضان ماهی است که قرآن برای هدایت انسان ها در آن نازل شده است.»(6)

پیامبر گرامی(ص) درباره ماه رمضان می فرماید: «ای مردم! ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به شما روی آورد، ماهی که نزد خدا از همه ماه ها برتر و روزهایش بر همه روزها و شب هایش بر همه شب ها و ساعاتش بر همه ساعات برتر است، ماهی است که شما در آن به میهمانی خدا دعوت شده و مورد لطف او قرار گرفته اید، نفس های شما در آن تسبیح و خوابتان در آن عبادت، عملتان در آن مقبول و دعایتان در آن مستجاب است.... بهترین ساعاتی است که خداوند به بندگانش نظر رحمت می کند... .»(7)

 

2. نزول کتب آسمانی در این ماه

تمام کتب بزرگ آسمانی مانند: قرآن کریم، تورات، انجیل، زبور، صحف در این ماه نازل شده است. حضرت امام صادق(ع) می فرماید: «کل قرآن کریم در ماه رمضان به بیت المعمور نازل شد، سپس در مدت بیست سال بر پیامبر اکرم(ص) و صحف ابراهیم در شب اول ماه رمضان و تورات در روز ششم ماه رمضان، انجیل در روز سیزدهم ماه رمضان و زبور در روز هیجدهم ماه رمضان نازل شد.»(8)

 

3. توفیق روزه

در ماه رمضان خداوند متعال توفیق روزه داری را به بندگانش داده است؛ «پس هر که ماه [رمضان] را درک کرد، باید روزه بگیرد.»(9)

انسان افزون بر جنبه مادی و جسمی، دارای بُعد معنوی و روحی هم هست و هر کدام در رسیدن به کمال مطلوب خود، برنامه های ویژه را نیاز دارند، یکی از برنامه ها برای تقویت و رشد بُعد معنوی، تقوا و پرهیزگاری است؛ یعنی اگر انسان بخواهد خودش را از جنبه معنوی رشد و پرورش دهد و به طهارت و کمال مطلوب برسد، باید هوای نفس خود را مهار کند و موانع رشد را یکی پس از دیگری بر دارد و خود را سرگرم لذت ها و شهوات جسمی نکند. یکی از اعمالی که در این راستا مؤثر و مفید است روزه داری است، قرآن کریم می فرماید: «... ای افرادی که ایمان آورده اید! روزه بر شما نوشته شد، همان گونه که بر پیشینیان از شما نوشته شده، تا پرهیزگار شوید.»(10)

 

آثار و برکات روزه

در وصف روزه و آثار آن گفته اند: روزه برای انسان، حکمت به ارمغان می آورد؛ روزه، قلب را از وسواس حفظ می کند؛ روزه، تقرّب به خداست؛ روزه، نیاز به مردم را کم می کند؛ روزه، نور، برهان، شفا و رحمت را در پی دارد؛ روزه، سبب شناخت عیوب نفسانی است؛ روزه، مانع تأثیر شیطان بر آدمی است؛ انسان به وسیله روزه، آنچه را که تاکنون نمی فهمید می فهمد و آنچه را که نمی دید می بیند.

 

برخی از فواید و فضائل روزه:

الف. تقویت تقوا، پرهیزگاری و

اخلاص؛(11) امام صادق(ع) می فرماید: خداوند متعال فرموده: «روزه از من است و پاداش آن را من می دهم.»(12)

حضرت فاطمه(س) می فرماید: «خداوند روزه را برای استواری اخلاص، واجب فرمود.»(13)

 

ب. مانع عذاب های دنیوی و اخروی:

امام علی(ع) می فرماید: «روزه روده را باریک می کند گوشت را می ریزد و از گرمای سوزان دوزخ دور می گرداند.»(14)

پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «روزه سپری در برابر آتش است.»(15)

 

ج. آرامش روان و جسم:

روزه داری روح و روان و قلب و دل و نیز جسم را آرامش داده و باعث سلامتی روح و تندرستی جسم می شود.

پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «روزه بگیرید تا سالم بمانید.»

باز می فرماید: «معده خانه تمام دردها و امساک [روزه [بالاترین داروهاست.»(16)

حضرت امام باقر(ع) می فرماید: «روزه و حج آرام بخش دلهاست.»(17)

حضرت علی(ع) می فرماید: «خداوند بندگان مؤمن خود را به وسیله نمازها و زکات و حدیث در روزه داری روزه های واجب [رمضان[ برای آرام کردن اعضا و جوارح آنان، خشوع دیدگانش و فروتنی جان هایشان و خضوع دلهایشان حفظ می کنند.»(18)

امروزه در علم پزشکی و از نظر بهداشت و تندرستی نیز در جای خود ثابت شده که روزه داری تأثیرهای فراوانی بر آرامش روح و روان و سلامتی جسم و بدن دارد، دفع چربی های مزاحم، تنظیم فشار، قند خون، و... نمونه آن است.(19)

 

د. مانع نفوذ شیطان:

امام علی(ع) به پیامبر اکرم(ص) عرض کرد: یا رسول الله! چه چیزی شیطان را از ما دور می کند؟ پیامبرگرامی(ص) فرمود: روزه چهره او را سیاه می کند و صدقه پشت او را می شکند.»(20)

بنابراین، روزه مانع نفوذ شیطان های جنی و انسی شده و وسوسه های آنان را خنثی می کند.

 

ه . مساوات بین غنی و فقیر:

انسان روزه دار در هنگام گرسنگی و تشنگی، فقرا و بینوایان را یاد می کند و در نتیجه به کمک آن ها می شتابد. حضرت امام حسن عسگری(ع) درباره علت وجوب روزه می فرماید: «تا توانگر درد گرسنگی را بچشد و در نتیجه به نیازمند کمک کند.»(21)

 

و. احیاء فضائل اخلاقی

حضرت امام رضا(ع) درباره علت وجوب روزه می فرماید: «تا مردم رنج گرسنگی و تشنگی را بچشند و به نیازمندی خود در آخرت پی ببرند و روزه دار بر اثر گرسنگی و تشنگی خاشع، متواضع و فروتن، مأجور، طالب رضا و ثواب خدا و عارف و صابر باشد و بدین سبب مستحق ثواب شود،... روزه موجب خودداری از شهوات است، نیز تا روزه در دنیا نصیحت گر آنان باشد و ایشان را در راه انجام تکالیفشان رام و ورزیده کند و راهنمای آنان در رسیدن به اجر باشد و به اندازه سختی، تشنگی و گرسنگی که نیازمندان و مستمندان در دنیا می چشند پی ببرند و در نتیجه، حقوقی که خداوند در دارایی هایشان واجب فرموده است، به ایشان بپردازند... .»(22)

و... .

 

4. وجود شب قدر در این ماه

شب قدر از شب هایی که برتر از هزار ماه است و فرشتگان در این شب به اذن خدا فرود می آیند و جمیع مقدرات بندگان را در طول سال تعیین می کنند(23) و وجود این شب در این ماه مبارک نعمت و موهبتی الهی بر امت پیامبر گرامی اسلام(ص) است و مقدرات یک سال انسان ها (حیات، مرگ، رزق و...) براساس لیاقت ها و زمینه هایی که خود آنها به وجود آورده اند تعیین می شود و انسان در چنین شبی با تفکر و تدبر می تواند به خود آید و اعمال یک سال خود را ارزیابی کند و با فراهم آوردن زمینه مناسب بهترین سرنوشت را برای خود رقم زند.(24)

حضرت امام صادق(ع) می فرماید: «تقدیر مقدرات در شب نوزدهم و تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضاء آن در شب بیست و سوم است.»(25)

 

5. بهار قرآن

نظر به این که قرآن کریم در ماه مبارک رمضان نازل شده و تلاوت آیات آن در این ماه فضیلت بسیاری دارد، در روایات اسلامی، از ماه رمضان به عنوان بهار قرآن یاد شده است؛ چنان که حضرت امام باقر(ع) می فرماید: «هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است.»(26)

 

یک نکته!

بدیهی است فضائل و ثواب هایی که برای ماه مبارک رمضان و روزه داری ذکر شده و به برخی از آن ها اشاره شد، از آنِ کسانی است که حقیقت آن را درک کنند و به محتوای آن عمل و در گفتار و کردار به کار گیرند و به آن ها جامه عمل بپوشانند. چنان در روایات اسلامی برای روزه داری آدابی ذکر شده و کسانی که صرفاً تلاوت قرآن می کنند، ولی به آیات و احکام آن عمل نمی کنند و یا آن که از روزه داری تنها رنج گرسنگی و تشنگی را می کشند و بوسیله گناه، تأثیر روزه را از بین می برند و ماه مبارک رمضان و فضای معنوی آن تأثیری بر اشخاصی بر جای نمی گذارد، مورد نکوهش قرار گرفته اند.

چنان که پیامبر اکرم(ص) به زنی که با زبان روزه کنیز خود را دشنام می داد فرمود: چگونه روزه داری و حال آن که کنیزت را دشنام می دهی؟! روزه فقط خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه خداوند آن را علاوه بر این دو، مانع کارها و سخنان زشت که روزه را بی اثر می کنند قرار داده است، چه اندکند روزه داران و چه بسیارند کسانی که گرسنگی می کشند.»(27)

حضرت امام سجاد(ع) در دعای حلول ماه رمضان به درگاه خداوند عرض می کند: به وسیله روزه این ماه یاریمان ده تا اندام های خود را از معاصی تو نگه داریم و آن ها را به کارهایی گیریم که خشنودی تو را فراهم آورد، تا با گوش هایمان سخنان بیهوده نشنویم و با چشمانمان به لهو و لعب نشتابیم و تا دستمانمان را به سوی حرام نگشاییم و با پاهایمان به سوی آن چه منع شده ره نسپاریم و تا شکم هایمان جز آن چه را تو حلال کرده ای در خود جای ندهد و زبان هایمان جز به آن چه تو خبر داده ای و بیان فرموده ای گویا نشود... .»(28)

بنابراین، در ماه مبارک باید تمام اعضا و جوارح را از حرام دور نگه داشت و با اخلاص، توکل و توسل از اهل بیت(ع) و عمل به دستورها و احکام قرآن کریم و دوری از گناهان، انجام توبه نصوح و واقعی، عبادت، شب زنده داری، درک فضیلت شب قدر و... فضیلت ماه مبارک رمضان را درک کرد و از آن در راستای رسیدن به کمال حرکت کرد و باید در این ماه به گونه ای خودسازی کرد که با اتمام ماه مبارک تأثیر و فواید آن در روح و جان افراد باقی باشد و اثر آن تا ماه رمضان سال بعد ماندگار باشد.

 

عاشق عبادت

در حالات عالِم یگانه و فقیه فرزانه حضرت آیت الله العظمی بروجردی آمده است که آن اندیشمند گرامی به ماه مبارک رمضان و فریضه ارجمند روزه، علاقه فراوانی داشت. به همین دلیل در این ماه هرگز حاضر به مسافرت و برهم زدن عبادت خود نشده و روزه خود را افطار نمی کردند. این عشق و علاقه سبب شده بود تا آن مجتهد بزرگ حتی در دوران پیری نیز روزه بگیرد.

 

معراج یک روزه دار

نفیسه، دختر حسن بن زید و از نوادگان امام مجتبی(ع) یکی از زنان بزرگ جهان اسلام است. وی به همراه همسرش اسحاق فرزند امام صادق(ع) وارد مصر شد و مدتها در آنجا زندگی می کردند. نفیسه در هنگام مرگ، روزه بود. از او خواستند که افطار کند. گفت: عجب، من سی سال است که از خداوند می خواهم او را با زبان روزه ملاقات کنم، حال که دعایم مستجاب شده، چگونه افطار کنم. آن گاه مشغول تلاوت سوره انعام شد و هنگامی که به آیه شریفه «لهم دارالسّلام» رسید، مرغ روحش از قفس جان پرواز کرد. پس از مرگش هنگامی که همسر او ـ اسحاق ـ می خواست جنازه او را به مدینه منتقل کند، مردم مصر از او خواستند که نفیسه را در همانجا دفن کند تا از قبر او کسب رحمت و برکت کنند. در همان شب اسحاق، پیامبر را خواب دید که به او فرمود: با اهل مصر معارضه نکن، زیرا به برکت وجود نفیسه، رحمت الهی بر مردم مصر نازل می شود.

 

جهاد در دو جبهه

در جنگ موته که از جنگ های بزرگ صدر اسلام است نیروهای دشمن بیش از ده برابر مسلمانان بود. در این جنگ جعفر طیّار برادر امیرالمؤمنین(ع) وارد میدان نبرد شد و با دشمنان به جهاد پرداخت تا آنکه هفتاد تیر به بدن او اصابت کرد و دست راست و چپش قطع شد. گروهی از یاران جعفر، بدن او را به خیمه ای منتقل کرده و خواستند به او آب بدهند. جعفر که نیمه جان بود چشمان خود را به زحمت باز کرد و گفت: من روزه هستم اگر زنده بودم هنگام مغرب افطار می کنم و سپس با لب تشنه و زبان روزه به شهادت رسید.

 

ماه رمضان در آئینه هنر

هنرمندان، شاعران، نویسندگان و داستان سرایان مسلمان با به خدمت گرفتن هنر متعهد و ناب اسلامی، از دیرباز در راستای توسعه و ترویج ارزش های اصیل دینی قدم برداشته و اصول راستین اخلاقی و انسانی را به زیباترین و دلنشین ترین شکل ممکن تبلیغ کرده اند؛ از جمله مولانا در مورد اهمیت ماه مبارک رمضان و ضرورت بهره گیری از این فرصت طلایی چنین می سراید:

گفت پیغمبر که نفحتهای حقّ

اندرین ایّام می آرد سبق

گوش و هُش دارید این اوقات را

در رُبایید این نفحات را

نفحه ای آمد شما را دید و رفت

هرکه را می خواست جان بخشید و رفت

نفحه دیگر رسید آگاه باش

تا از این هم وانمانی خواجه تاش

 

و در کلیّات شمس تبریزی آمده است

سوی اطفال بیامد به کرم مادر روزه

مَهِل ای طفل، به سستی طرف چادر روزه

بنگر روی ظریفش بخور آن شیر لطیفش

به همان کوی وطن کن، به نشین بر در روزه

بنگردست رضا را که بهاریست خدا را

بنگر جنّت جان را شده پر عنبر روزه

هِله ای غنچه نازان چه ضعیفی و چه یازان

چون رَسن باز بهاری بچّه از چنبر روزه

تو گلاغرقه خونی زچه ای دلخوش و خندان

مگر اسحاق خلیلی خوشی از خنجر روزه

زچه ای عاشق نانی، بنگر تازه جهانی

بستان گندم جانی، هله از بیدرروزه

 

 

آمد رمضان

 

آمد رمضان و عید با ماست

قفل آمد و آن کلید با ماست

 

بربست دهان و دیده بگشاد

وان نور که دیده دید با ماست

 

آمد رمضان به خدمت دل

وان کش که دل آفرید با ماست

 

در روزه اگر پدید شد رنج

گنج دل ناپدید با ماست

 

کردیم ز روزه جان و دل پاک

هر چند تن پلید با ماست

 

روزه به زبان حال گوید

کم شو که همه مرید با ماست

 

چون هست صلاح دین در این جمع

منصور و ابایزید با ماست

 مولانا

 

فرصت استثنایی

ماه مبارک رمضان، فرصتی ارزشمند و مغتنم برای تهذیب و پالایش روح و روان انسانی است. ماه سلوک و زدودن زنگارهای شیطانی از آیینه دل و برافروختن چراغ معرفت در شبستان وجود است، گاه تلاوت و تدبّر و هنگامه دعا خواندن و تحوّل است. عاشقان کوی دوست در این ماه، مهر صیام بر لب می زنند و آتش محبّت در قلب مشتعل می سازند و با گام نهادن بر نردبان کمال و فضیلت، پلّه پلّه به معبود و معشوق خویش نزدیک تر می شوند. انسان روزه دار در این ماه مهمان حضرت دوست است و سفره ای از رحمت و مغفرت در پیش روی وی گشوده شده است. در ماه مبارک رمضان، عشّاق از سفره پرفیض الهی، بهره مند می شوند و مشام جان را با عطر عبادت و معنویت می نوازند.

 

در میهمانی ملکوت

باز آمدی به بزم باده نوشان شکیبا که دلارام عاشقان شوی.

باز آمدی که دل بری و جان بیاوری و نسیم صبح صفا در گیسوی مهرخان بیفکنی.

چه مهربان یار و چه نیکو انیس و چه زیبا ندیم منی ای اهل غمزه و اغماض، ای ماه بی مثال!

ندیم بدی بودم و ندیده انگاشتی و باز به سراغم آمدی!

دوباره مرا به میهمانی ملکوت می خوانی و شرم، زبان اجابتم بسته است و بغض حسرت از گذشته ی خویش، راه رهایی از نای بی نوایی ام می کاود.

جفا کردم، از تو وفا دیدم.

دیده به رویت بستم و ابواب عفو به رویم گشودی و عاشقانه سفیر رحمت دلدارمان شدی.

اشک انابه و لهیب دل و التهاب نگاهم ببین و ببخشای و سلام صمیم مرا دوباره پذیر و نامه ی ضیافت از من دریغ مدار!

تو رسول نگار و عشوه ی عرش و کرشمه ی احسان حبیب من و بشارت عنایت اویی.

ای ماه دلارای صائمان، رمضان!

به سراچه ی قلب غریبم خوش آمدی!

مهجوری من از راه فائزین قدر، حرمان هماره من است و دلجویی تو می جویم.

سحرت را دوست می دارم و هلالت بسان ابروی یار است و شبانگاهت عطر نیایش مولادارد.

عطش تو عاشورایی است و صیام، میثاق ما با قیام یاران نینواست.

غروب تو، طلوع فرحت ایمانیان است و خرسندی دوست؛ و طلوعت غروب رذیلت و ریمنی در آفاق انفاس روزه دار.

رمضان، ای موسم غفران و غوغای عفو!

تو ضیافت جمع علی جویان و محفل انس عاشقان مولایی!

عطشناکی ما در رؤیت هلال تو، عطش دیدار امیر عدل و عاطفه، علی (ع) است.

نکهت ولایت از لحظه های آسمانی تو می خیزد و جان را به جنان والیان می خوانی.

عجبا از این ضیافت عظما و محفل زیبا و نشور بی همتا!

اینک آیا بانگ چاووش رحمت را می شنوی؟

مباد از کاروان نیایشگران و نمازگزاران و سخا صفتان جدا افتی و ندیم حرمان و حسرت شوی.

در ماه مهرورزان و در ساحل زیبای ایمانیان، آماده ی آن شو که تن به دریای ناپیدا کرانه ی قدر بسپاری و همپای طاهران در وادی فطر پا گذاری و آنگاه به مدینة الایثار عاشورا رسی.

پروردگارا!

صیام و افطار و سحر و نیایش و نماز و قنوت و سجود و رکوع مان، بهانه ی تماشای یک نگاه ناز توست؛ دریغ مان مدار. تشنه ی آب و گرسنه ی طعام نیستیم.

ما تشنه دیدار توییم ای نور زمین و سماوات!

سیه روییم و در سپیدی بحر عنایت خویش، غسیل مان کن و با دلی پاکیزه بر خوان ضیافت رمضان، اذن جلوس مان ده.

شکرا که انتظاری تلخ به سرآمد و وصل شیرین یار، حاصل شد.

اینک سپیده، غالیه دان عطر نیایش می شود.

عطش رمضان، تذکار عطش عاشوراست.

لب های خشک روزه داران، حسین (ع) را زمزمه می کنند.

تلظی کام تشنگان، شوق وصال دریای ایثار اباالفضل (ع) در ساحل ارادت است.

رمضان، مقدمه ی محرم است.

قدر، دروازه ی شهر نینواست.

صیام، طلیعه ی قیام است و صائمین، طلایه داران سپاه قائم آل یاسین (عج).

در بهار وصل سالکانیم و توفیق حضوری دوباره در حلقه ی صالحان و دلدادگان دلارام یافته ایم و این شایان شکر در آستان خالق است.

دل هایمان را فرش راه یار می کنیم و با سوز عاشقانه و ترنم واژه های زلال وحی، قدوم بهار یاران و فصل وصل بهاری دلان را خوشامد می گوییم.

در ماه قربت و غفران، حجاب های ظلمت و نور، زدوده شده، جمال بی مثال نگار در رواق دیدگان دلدادگان، هویدا خواهد شد. بیایید حضورمان در میهمانی خدا را باور کنیم، غبار خود از خود بروبیم و در جریده ی رمضان ثبت نام کنیم.

یاران رمضان و یاوران عاشورا!

گوارایتان باد خوشگواری ضیافت نور.

ای میهمانان ملکوت! التماس دعا.

 

ماه مبارک رمضان، با شکوه و شوکتی شگرف، دوباره به روی مشتاقان شرافت، آغوش می ‌گشاید و با هلال محرابی ‌اش، هلهله ‌ی اهل پارسایی و پروا می‌ انگیزد و غوغای غفران و همایش هدایت می ‌آغازد و اینک با ضمیری شادمانه و نیازی عاشقانه در قدوم بهاران معنویت در این حرارت طبیعت، غنچه‌های غنوده در پرچین پرهیز می ‌افشانیم و هم آوا با مولای منتظران، خوش آمدش می ‌گوییم. شکرا که دوباره ابواب بهشت را گشودند و دریغا اگر با بال بصیرت به اوج رحمت و رهایی نرویم و از این فرصت فرید فیض، بهره‌ ور نشویم.

یک سال، با فراز و فرود بسیار، رهسپاری نمودیم و در راه روشن آیین آسمانی ‌مان گام نهادیم و در این طی طریق از ذخایر معنوی وجودمان سود جستیم و با محرک ایمان باطن به سوی اهداف الهی، قوای ظاهر خویش را به حرکت واداشتیم و اینک ماه مبارک رمضان، هنگامه ‌‌ای است که می‌ توانیم ذخایر درون را غنی سازیم و ریزش‌های نفسانی را با رویش‌‌های سبز «‌صبر» ‌و «صلوة» ‌جبران نماییم. لغزشگاه ها و کژراهه ‌ها آنگاه رخ می ‌نمایند و آدمی را به خود فرامی ‌خوانند که کاهش ذخایر نفسانی آغاز شود و توان حرکت‌ های پیش رونده از رهروان سلب گردد. گویا با تشریع روزه برای اهل ایمان، خالق یکتا اراده فرموده که هر سال با انباشت ذخایر نوین معنوی، از توان سیر و سلوک در صراط مستقیم کاسته نشده و با امداد از روشنایی روزه و نور نیایش و فروزندگی فطر، فانوس فطرت انفس، پدیدار و پایدار بماند.

روزه، آموزه‌ هایی دارد که هر کدام از آنها دریایی از معنا و معنویت را به موج وامی ‌دارد و به اوج عزت می ‌رساند. روزه، هدفداری و غایت طلبی را در انسان تقویت می‌ کند و او را به این باور می ‌رساند که برای نیل به مطلوب نباید از دشواری ‌ها و مشکل ‌ها هراسید. سطح تأمل و تحمل برای روزه‌ داران، بسیار بالاست. هدف و مقصودشان هم زیباست؛ قرب قادر متعال و ایصال به منشأ قدرت مطلق.

تلاش و کوشایی روز افزون و پرهیز از تن آسایی و خویش را در حصر «‌عسر» ‌قرار دادن تا به «‌یسر» ‌نائل شدن، از دیگر آموزه‌‌های رمضان است؛ «‌فانّ مع العسر یسرا». ‌در بطن معسرت و سختی، آسانی و گشایش، نهان است و برای استحصال گوهر آسایش ، باید در قعر اقیانوس دشواری غوطه‌ ور شویم و با کند و کاو بسیار، صدف نفس بگشاییم و کنز کرامت آن را به دست آوریم.

بازدارندگی از فرسایش روح و پرهیز از فروغلتیدن در مرداب منیت و رهایی از تنیدن تارهای روزمره گی در اطراف قلب و اندیشه نیز ارمغانی است که صبر و صیام از آسمان برای اهل زمین می‌ آورند؛ و نیز بازبینی گذشته و مراقبت ‌نفسانی در آینده. رمضان، افزون بر اعطای فرصت خودسازی، دیدگاه مراقبتی و انتقادی نسبت به نفسانیت خویش را به روی روزه‌ داران می‌ گشاید و با کاستن تعلقات دنیایی، نورانیت و بصیرتی را به دنبال می ‌آورد که می ‌توان با نگاهی الهی، اعمال و کردار گذشته را واکاوی نمود و به زشتی و زیبایی آنها با دیده ‌ی انصاف و غیر خودبینانه نگریست و نیروی حراست و مراقبت قوی و بازدارنده را در وجود خود پدید آورد و به این باور رسید که تا نگاه انتقادی نباشد، عیب و اعوجاج نفس برطرف نخواهد شد؛ و این امر برای آنانی زیبنده ‌تر است که واجد مسؤولیتی سیاسی یا اجتماعی هستند، تا با جزم انگاری به اعمال خود نگاه نکنند بلکه به اعمال و عملکرد خود به دیده ‌ی اصلاح و انصاف بنگرند و روش ها ومنش های مذموم را کنار بگذارند و خدمت خالصانه را وجهه ‌ی همت خود سازند و بر خواهش های نفسانی، غلبه کنند و نعمات دنیوی را برای مردم بخواهند و خود به قدر کفایت، بسنده نمایند.

نکته‌ آخر؛ همان گونه که روح جمع ‌گرایی و هم اندیشی در فرائض و مناسک دینی همانند جهاد، حج، زکات، خمس و نمازهای جمعه و جماعات حاکم است، روزه نیز از این قاعده زیبا مستثنا نیست. گر چه ظاهر روزه، فریضه ‌ای انفرادی است اما نتیجه و ثمره ‌ی آن به گونه ‌ای است که راه استقرار مساوات و عدالت اجتماعی را هموار می‌ سازد، روحیه ‌ی بی‌ تفاوتی نسبت به محرومیت‌ ها و مسکنت‌ ها را از بین می ‌برد، طعم گرسنگی و فقر را در کام تمام اقشار جامعه می‌ پراکند، همگان را از اسراف و مصرف گرایی بازمی ‌دارد، اطعام و انفاق به نیازمندان و یکسانی و یکسان نگری انسان ها در محضر مقدس ربوبی را می ‌آموزد؛ «‌اللهم اغن کل فقیر، اللهم اشبع کل جائع، اللهم اکس کل عریان ...» ‌اینها ادعیه ‌‌ای است فرا ملیتی با محتوای جهانی نگری، و اینکه منتظر و آرزومند روزی بودن که فقر و گرسنگی و نیازمندی در تمام نقاط دنیا ریشه کن شود؛ در واقع آرزومند فرا رسیدن حاکمیت جهانی و عدالت گستر مهدی موعود ارواحنا فداه.

در آستانه حلول هلال ماه مبارک رمضان، فرا رسیدن موسم هدایت و همدلی را به تمام مؤمنان و منتظران فرج آل محمد (ص) تهنیت می‌ ‌گوییم.

 

 

پی نوشت ها:

1. مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، ص 209، دارالکتاب العربی، بیروت.

2. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 55، ص 341، مؤسسه الوفاء، بیروت.

3. ر.ک: الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج 2، ص 628، دارالکتب الاسلامیة، تهران.

4. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج 2، ص 628، دارالکتب الاسلامیة، تهران.

5. ...

6. سوره بقره، آیه 185.

7. ر.ک: وسائل الشیعه، همان، ج 10، ص 313.

8. ر.ک: الکافی، همان، ج 2 ،ص 628.

9. سوره بقره، آیه 185.

10. سوره بقره، آیه 183.

11. همان.

12. میزان الحکمة، محمد محمدی ری شهری، ترجمه: حمیدرضا شیخی، ج 7، ص 3207، مؤسسه دارالحدیث، قم.

13. همان، ص 3209.

14. همان.

15. همان.

16. همان.

17. همان.

18. همان.

19. تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی و دیگران، ج 1 ،ص 631، دارالکتب الاسلامیة، تهران.

20. مستدرک الوسائل، محدث نوری، ج 7، ص 154، مؤسسه آل البیت، قم.

21. میزان الحکمة، همان.

22. همان، ص 3209.

23. سوره قدر، آیه 1 ـ 5.

24. تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ج 18، ص 132؛ ج 19، ص 90، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم.

25. وسائل الشیعه، همان، ج 10، ص 354.

26. وسائل الشیعه، همان، ج 6، ص 203.

27. الکافی، همان، ج 4، ص 87.

28. الصحیفة السجادیة، امام سجاد(ع) ص 186، دفتر نشر الهادی، قم.

 

منابع :

- نشریه گلبرگ، آبان 1379، شماره 8، صفحه 100، آغاز ماه مبارک رمضان، پدید آورنده : اسماعیل پرور

- نشریه پاسدار اسلام، آبان 1383، شماره 275، صفحه 24، فضیلت ماه مبارک رمضان، پدید آورنده : علی امیرخانی

- پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، ویژه نامه ماه مبارک رمضان

- پایگاه اطلاع رسانی حوزه

 

منبع : Mag.riau.ac.ir

 

  تست خودشناسی            

 

تست خودشناسی

 

 

 

 چگونه صداقت دیگران را تشخیص دهیم

 

وقتی افراد می خواهند صادق و رو راست باشند، اغلب کف یک یا هر دو دست را به سمت مخاطب گرفته و چیزهایی را مانند «من این کار رو نکردم»، «متأسفم که ناراحتت کردم»، یا «دارم حقیقت رو می گم» بیان می کنند. وقتی فردی درباره مسئله ای اعتراف یا راجع به موضوعی صادقانه صحبت می کند، تمام یا بخشی از کف دستهایش را به مخاطب نشان می دهد. این حرکت نیز مانند سایر حرکات تنی کاملاً ناخودآگاه است، حرکتی که باعث می شود این ظن یا احساس شهودی به شما دست دهد که طرف مقابل راست می گوید.

همه جا از کف دست بطور عامدانه برای انتقال حس صداقت و گشادگی استفاده می شود.

هنگامی که کودکان دروغ می گویند یا چیزی را مخفی می کنند، اغلب کف دست هایشان را پشت سرشان پنهان می کنند. به همین صورت مردی که پس از گذراندن شبی با دوستانش می خواهد این مسئله را از همسر (یا پارتنرش) پنهان کند، دست ها را در جیب فرو برده یا بصورت دست به سینه می ایستد. با اینحال ممکن است زن با دیدن کف دست های پنهان حس کند که مرد حقیقت را نمی گوید. زنی که می خواهد مسئله ای را پنهان کند می کوشد موضوع را عوض کرده یا در عین انجام فعالیت های مختلف در آنِ واحد، درباره مسائل نامرتبطی صحبت می کند.

«هنگامی که مردها دروغ می گویند زبان تن آنها آشکار و مشهود است، زن ها ترجیح می دهند هنگام دروغ گفتن خود را مشغول انجام کاری نشان دهند.»

به فروشنده ها یاد می دهند هنگامی که مشتری دلایل یا اعتراض هایش را درباره اینکه چرا نمی تواند محصولی را بخرد ارائه می دهد، به حرکات کف دست او دقت کنند، زیرا هنگامی که فرد دلایل معتبر ارائه می کند معمولاً کف دست هایش را نشان می دهد. وقتی افراد صادقانه دلایل خود را توضیح می دهند از دست های خود استفاده کرده و کف دستهایشان را نشان می دهند. در حالیکه وقتی فردی حقیقت را نمی گوید ممکن است پاسخ کلامی مشابهی را بدهد ولی دستهایش را پنهان کند. یکی از حرکات معمول مردانی که نمی خواهند در مکالمه ای شرکت کنند پنهان کردن دست ها در جیب است.

در ابتدا کف دست ها مانند تارهای صوتی زبان تن بودند زیرا بیش از هر بخش دیگری از تن «سخن می گفتند» و استفاده نکردن از آنها مانند بستن دهان بود.

 

کاربرد عامدانه کف دست برای فریفتن:

ممکن است بپرسید «آیا اگر دروغ بگویم و کف دست هایم را نشان دهم دیگران حرفم را بیشتر باور می کنند؟» پاسخ مثبت، و منفی است. اگر دروغ شاخداری بگویید ممکن است همچنان مخاطبان شما را ریاکار و دروغگو بدانند، زیرا بسیاری از حرکاتی که باید هنگام ابراز صداقت آشکار باشند غایب هستند، و حرکات منفی که طی دروغگویی استفاده می شوند ظاهر شده و با کف دست های مشهود، تناقض دارد. کلاهبردارها و دروغگوهای حرفه ای افرادی هستند که در هنر خاص تکمیل دروغ های کلامی با اشارات غیرکلامی به مهارت رسیده اند. هرچه یک دروغگوی حرفه ای در استفاده از زبان تن حاکی از صداقت در عین گفتن دروغ مهارت داشته باشد، بهتر می تواند کارش را انجام دهد.

 «زن کف دستهایش را بالا می گیرد: "وقتی پیر و فرتوت شوم هم من را دوست خواهی داشت؟" مرد: "علاوه بر اینکه دوستت خواهم داشت، برایت نامه هم خواهم نوشت"»

 

قانون علت و معلول:

می توان با تمرین حرکات کف دست به هنگام مکالمه با دیگران رو راست تر و باور پذ یرتر جلوه کرد. جالب اینجاست که وقتی فرد به نشان دادن کف دست هایش عادت می کند، تمایلش به بیان سخنان کذب کاهش می یابد. بخاطر قانون علت و معلول دروغ گفتن به هنگام آشکار بودن کف دست ها برای اکثر مردم دشوار است؛ اگر فردی صادق باشد کف دست هایش را نشان می دهد، اما نشان دادن کف دست ها گفتن دروغی متقاعد کننده را برای فرد دشوار می سازد. به این خاطر که حرکات و احساسات ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند.

برای مثال اگر حالت تدافعی به خود بگیرید احتمالاً دست به سینه خواهید ایستاد. اما اگر صرفاً دست ها را روی سینه صلیب کنید حالت و احساسات تدافعی به شما دست خواهد داد. و اگر هنگام صحبت کردن کف دست هایتان را آشکار کنید این حرکت فرد مقابل را هم مجبور می کند که صادقانه سخن بگوید. به عبارت دیگر کف دست های باز و آشکار می تواند از ارائه اطلاعات غلط توسط دیگران جلوگیری کرده و آنها را به داشتن صداقت ترغیب کند.

 

منبع : www.raya.ir

 

  عبادت و بندگی             

رمضان، بی نظيرترين لحظات عبادت

حجةالاسلام و المسلمين راشد يزدی

 

تأملی در خطبه شعبانيه پيامبر (صلی الله علیه وآله)

روزه از عبادات بسیار مهمی است که خداوند در قرآن کریم بر واجب بودن آن تأکید ورزیده و پرهیزگاری را هم بهترین ارمغان و فایده آن دانسته است.
انسان در طول ماه مبارک رمضان از خواسته دل تبعیت نمی کند و این جلوه ای از مبارزه با نفس است. با روزه گرفتن، قوه و بنیه روحی او اوج می گیرد و دقیقاً به این دلیل است که این ماه را ماه جنگ با خویشتن هم نامیده اند. تردیدی نیست که تحقق این مهم، جز با تمرین و ممارست ممکن نخواهد بود
در لابه لای آیاتی که درباره روزه داریم، مشاهده می شود که خدای متعال، هدف از وضع قانون روزه را، فشار آوردن بر بندگان خود ندانسته و این کار را دقیقاً در راستای منافع آنان تعبیر نموده است.شاید بتوان بخشی از منافع روزه از زبان پروردگار را از گفتار گهربار پیامبرش استنباط کرد که فرمودند: «صوموا تصحوا...؛ روزه بگیرید تا سالم بمانید». روزه گرفتن، بدن انسان را تقویت کرده، مقاومت او را در برابر بیماریها بالا می برد.در اهمیت روزه و آثار و برکات ماه مبارک رمضان همین قدر می توان گفت که رسول خدا (ص) در آخرین جمعه از شعبان المعظم و تنها چند روز مانده به ماه مبارک رمضان، خطبه معروفی را قرائت فرمودند؛ خطبه ای که از جای جای آن، معرفت به این ماه پربرکت و چگونگی بهره مندی از فضایلش موج می زند.
حضرت در آغاز این خطبه، مردم را به فرا رسیدن ماهی که سرشار از برکت و رحمت و مغفرت خداوندی است، نوید می دهند و آنان را به آمادگی برای درک فضایل این ماه و تأمل در این فرصت کم نظیر، توجه می دهند. ایام این ماه را بهترین ایام، ساعات آن را بهترین ساعات و نفس کشیدن مؤمنان را، تسبیح خداوند می خوانند. خوابیدن انسان به لحاظ فیزیکی، آرام ترین وضع جسمانی او و عبادت خداوند نیز از بالاترین مراتب بندگی او به شمار می رود. در اهمیت ماه مبارک رمضان، همین بس که رسول خدا (ص) در خطبه معروف شعبانیه، معمولی ترین وضعیت جسمانی بنده روزه دارش، یعنی خواب را با بالاترین مرتبه بندگی، یعنی عبادتش یکسان دانسته است.نکته مهم در خطبه رسول ا... (ص)، تأکید بر باز شدن درهای بهشت در این ماه و بسته شدن درهای جهنم و در نهایت محدود شدن قدرت و گستره فعالیت شیطان است. امری که هر انسانی برای رسیدن به اهداف عالی انسانیت و درک فیوضات معنوی، بدان نیازمند است.
انفاق در این ماه، از جمله تأکیداتی است که پیامبر خدا (ص) از آن نیز سخن به میان آورده اند. حضرت ارزش انفاق و دستگیری از محرومان را در این ماه، با ارزش انفاق در ماه های دیگر قابل قیاس ندانسته و بدین وسیله فرصت دیگری را برای بهره مندی مؤمنان معرفی می کنند.حضرت در ادامه، با یادآوری روز قیامت به عنوان روزی که با پنجاه هزار سال دنیا برابری دارد، به سختی ها و گرسنگی و تشنگی آن روز بزرگ اشاره می کند تا اندکی از فشار و مشقت روزه داری در ماه رمضان بکاهد؛ امری که می تواند زمینه ترقی و تکامل روحی او را تسهیل بخشد.
از جمله موضوعاتی که در این خطبه، به عنوان بالاترین عمل ماه رمضان مورد توجه پیامبر (ص) قرار گرفته، پرهیز از گناه است که در پرسش امیرالمؤمنین علی(ع) تجلی می یابد. حضرت امیر در پرسشی از رسول خدا (ص)، برترین عمل این ماه را جویا می شود که در پاسخ می شنود: «افضل الاعمال فی هذا الشهر، الورع عن محارم ا...»؛ یعنی بالاترین عمل در این ماه، این است که انسان گناه نکند و دوری کند از آنچه را که خداوند حرام کرده است.
در این سخن رسول ا...(ص)، نکته مهمی نهفته است که با یک مثال می توان ابعاد مختلف اهمیت آن را برشمرد:
وقتی انسان بیمار می شود، با دستورات متعددی از سوی پزشکان معالج روبروست. بخشی از این دستورات، برای خوردن بعضی داروها و غذاهاست و برخی دیگر، مربوط به انجام ندادن بعضی کارها و یا نخوردن برخی طعامهاست. واضح است که ناپرهیزی و خوردن بعضی از چیزهایی که پزشک آن را منع کرده، نه تنها خواص درمانی سایر داروها را به حداقل می رساند، بلکه اصل معالجه را هم با اخلال مواجه می کند.
باید توجه داشت که گناه هم به نوعی ناپرهیزی در روند درمان روحی انسانهاست. به همین دلیل است که رسول خدا (ص) روی آن انگشت نهاده و ترک آن را بالاترین فضیلت در ماه رمضان قلمداد می کند. امری که پیوسته مورد تأکید ائمه معصومین (ع) هم قرار داشته است تا آنجا که امام سجاد (ع) در سخن ارزشمندی فرموده اند که: «عابدترین مردم آن کسی است که به آنچه خدا بر او حرام کرده، اقدام نکند».
کوتاه سخن این که خداوند در طول زندگی آدمی، فرصت هایی را برای رشد و اعتلای او فراهم می کند که یقیناً ماه مبارک رمضان، یکی از آن فرصت های استثنایی است. پس جا دارد که بگوییم:
 

حیف است از این مرتبه بیزار گذشتن
ناچیده گل از گوشه گلزار گذشتن
در کوی نگار از سر بیدار گذشتن
هر لحظه که بگذشت نه برگشت دگربار

 

منبع : روزنامه قدس

 

  لينک های هفته             

میهمانی ملکوتی - ویژه نامه ماه رمضان

 

مجموعه ويژه ماه مبارک رمضان

 

کتابخانه ماه مبارک رمضان

 

انجمن مدیران آینده

 

جامع ترین سایت ادبی ایران

 

Serials in Cyberspace :Collections, Resources, and Services

ليستی از دسترسی رايگان به نشريات و خدمات آنها

 

تصاویری زیبا و تامل برانگیز از مراسم رمضان در چند نقطه جهان (2011)